تاریخ 1390/11/29 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره برو جستجو جستجوی پیشرفته  
حمام گنجعلي خان

حمام گنجعلي خان يکي از بناهاي مجموعه گنجعليخان در شهر کرمان است که در سال 1020 ه .ق (1611 ميلادي) ساخته شده است.
گنجعلي بيک ملقب به گنجعليخان از حاکمان کرمان در زمان شاه عباس بود که کارهاي عمراني مهمي در کرمان انجام داده است.
 او براي اين که در وسط شهر تفرجگاه هاي عمومي وجود داشته باشد، ابتدا يک ميدان بزرگ ايجاد کرد. اين ميدان که بيش از صد متر طول و پنجاه متر عرض دارد از چهار طرف با بناهاي اختصاصي شامل مدرسه، مسجد، بازار و حمام (1020 ه.ق)، چهارسوق، آب انبار و ضرابخانه محصور شده و يک مجموعه عالي از آثار عمراني عصر صفوي است.

معماري حمام  

سردر  
آجرهاي ساده و نيلي، حاشيه اي از سنگ مرمر، نقاشي هاي سر در، مقرنس بندي، نماي بيروني سردر حمام را تشکيل مي دهند. بر سردر حمام، که بخشي از نقاشي هاي عهد صفوي آن به تازگي مرمت شده، کتيبه شعري به خط نستعليق بر سنگ مرمر حک شده که مصرع آخر آن، سال اتمام بنا را با تبديل به حروف ابجد نشان مي دهد: «کسي نداده نشان در جهان چنين حمام» (سال 1020 ه.ق) تزيينات گچ بري و نقاشي هاي سردر حمام به دو بخش تقسيم مي شود: بخش بالايي مقرنس مربوط به دوره صفويه و داراي تزيينات گل وبوته وگچ بري زيبا که در سال 1374 توسط اداره ميراث فرهنگي استان کرمان مرمت شده است و بخش پايين مربوط به دوره قاجاريه است که بر روي تزيينات دوره صفويه سر در حمام کشيده شده است. از جمله موضوعات اين نقاشي ها که به شکلي ساده و بدون رعايت اصول نقاشي، پهلو به پهلوي هم کشيده شده اند مي توان به تصاوير بهرام گور، خسرو و شيرين، شاهان در حال شکار، کاروان شتر و حيوانات درنده اشاره کرد. درقسمت پايين، زير نقاشي ها دور تا دور کتيبه اي از مرمر سبز رنگ ديده مي شود که با خط نستعليق، اشعاري بر آن کنده شده است و تاريخ آن را 1020 ه.ق (1611م) نشان مي دهد.
نقاشي هاي سردر حمام آسيب هاي مختلفي ديده که در سال هاي اخير مرمت شده و در بعضي جاها با رنگ گواش رنگآميزي شده است.

فضاي اصلي  
با عبور از زير سر در و راهرويي غيرمستقيم، که مانع از ديدن درون حمام و حفظ گرماي آن مي شود، و عبور از يک هشتي کوچک و درگاهي منقوش با حجاري پرندگان دريايي به فضايي بزرگ مي رسيم که نامش «رختکن» و نام ديگرش «سربينه» است که از فضاهاي اصلي بناست که با به کارگيري نظمي کامل و ترکيبي مناسب از سطوح کاشي کاري پر نقش و نگار و رنگارنگ، سنگ هاي مرمر، سقف هاي کاربندي شده، استفاده از صداي آب حاصل از فوران فواره ها و نورپردازي ويژه، فضايي دلنشين و خاص آفريده است. رختکن، متشکل از يک فضاي مياني وسيع با سقفي بلند و پرکار و غرفه هاي کوچک تر در گرداگرد آن است، غرفه ها نيز حوضچه اي با فواره در مرکز خود جاي داده اند. اين غرفه ها از انتها به هم مرتبط هستند رختکن، باوجوداينکه فضايي يکپارچه جلوه مي کند داراي گوشه هايي خلوت و تودرتو است که فضايي مناسب براي استراحت، عبادت و گفت و گو را عرضه مي کرده.
رختکن حمام با انواع زيراندازها، سارق هاي زردوزي شده سنتي، بقچه هاي کرباسي، قطيفه ها و تن خشک کن هاي فراوان، تزئين شده است. در حال حاضر اين حمام به صورت موزه مردم شناسي در آمده و مجسمه هايي مومي در جاهاي مختلف حمام افرادي از طبقات مختلف جامعه آن زمان نظير روحانيون، پيشه وران، مردم عادي و غيره را در حمام نشان مي دهد. با گذر از راهروي طولاني و زاويه دار با سکوهايي در دو طرف هشتي مياني که ظروفي نظير طشت، تاس و وسايلي مانند لنگ، سدر، حنا، سيني هاي قديمي، شانه هاي سنتي، آينه هاي مختلف، سنگ پاهاي قديمي و وسايل تن شويي ديگر، در آن ديده مي شود.
در سمت راست «گرمخانه» مجسمه هاي کيسه کشان و دلاکان، مشغول دلاکي قرار دارند و سمت ديگر، حوضي هشت ضلعي با ستون هاي سنگي يک پارچه که دو به دو قرينه اند، با طاقي خيمه مانند و مجسمه هايي ديگر ديده مي شود. «خزينه حمام» و بخش مخصوص استحمام حکام و بزرگان و سنگ ساعت زمان در اين بخش نيز از ديدني هاي آن است. سقفها اغلب کاربندي هاي متنوع و جالبي دارند که نظم دروني مجموعه را بيشتر مي نمايد و نشاني از «درونگرا بودن معماري سنتي ايران» است.

نورپردازي  
نور فضاهاي حمام، از سقف تامين شده، طوري که نورگيرها معمولا در مرکز و يا دورادور سقف ها جاي گرفته اند و کاملا با هندسه سقف، هماهنگي پيدا کرده، سقف را نوراني تر نشان مي دهد و سايه- روشن زيبايي بر روي آن ايجاد مي کند. حوض آب زير اين نورگيرها نيز بر جلوه نورپردازي آن مي افزايد.  در نورگيرهاي سقف، براي جلوگيري از اشراف و ديد و تنظيم حرارت گرم خانه، از «گل جام» يا «معلقي» استفاده شده است تا نور خورشيد را به داخل فضاها هدايت کند. گرماي اين حمام به وسيله «گلخن يا تون» تامين مي شده است. از تون، کانال هاي «گربه رو»ي انشعابي به زير گرم خانه حمام کشيده شده، هواي داغ را از خود عبور داده، کف آن را گرم مي کرده است و هواي آلوده و زايد از طريق روزنه ها به بيرون هدايت مي شد.

ويژگي ها  
کاشي هاي معرق، هفت رنگ و کاشي هاي خشتي، با تصوير انساني از ويژگي هاي اين حمام است. شبکه آبرساني به خزينه، گرم خانه، سربينه، حوض ها، حوضچه ها و فواره هاي متعدد آنها، نحوه گرم کردن هواي داخل حمام، چگونگي آب بندي مخازن آب و گرم کردن آب، ارتفاع کم و باريک و طولاني بودن راهروها، هشتي هاي مياني و سردرها، تناسبات فضايي ورودي ها و خروجي ها، ارتفاع زياد رختکن، گود بودن حمام، بهره گيري از آب قنات، نگهداشتن حرارت، ضدزلزله بودن و کاهش ارتعاشات لرزشي در اثر قرارگيري در درون زمين، که بدون آنها کارکرد حمام ممکن نمي شد، از ديگر ويژگي هاي حمام گنجعلي خان هستند.

به انتخاب و گزينش گروه تاريخ

 


نسخه چاپي ارسال به دوستان