تاریخ 1393/06/22 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره برو جستجو جستجوی پیشرفته  
وقايع شهريور ماه 1320
اشغال شهرهاي ايران توسط دولتين شوروي و انگليس
   نويسنده : حقيقي مستند از: محمد حسن دري

قسمت سوم         

در 14 شهريور ماه نمايندگان دولتين شوروي و انگلستان به وزارت امور خارجه مي آيند و به دلايلي که در ياد داشت بعدي آنها مذکور است تقاضا مي نمايند سفارتخانه هاي آلمان و ايتاليا و مجار و روماني و همچنين اتباع دول ايتاليا و مجار و روماني ايران را ترک کنند. فرداي آن روز يعني در 15 شهريور ماه مجددا با آمدن نمايندگان دولتين به وزارت امور خارجه  يادداشت هايي تسليم دولت ايران مي نمايند. اينک متن يادداشت هاي دولت انگليس و شوروي  

يادداشت سفارت انگليس 
 جناب آقاي علي سهيلي وزير امور خارجه ايران 15 شهريور ماه 1320  
در پاسخ نامه جنابعالي شماره 3615 مورخه 10 شهريور ماه جاري (اول سپتامبر) محترما مراتب ذيل را به استحضار خاطر آن جناب مي رسانم در عرض چند روز گذشته اوضاع محلي به نحوي تغيير يافته که سفارتخانه هاي دول محور به وسيله هجو و تنقيد دولتين انگلستان و اتحاد جماهير شوروي و تخديش اذهان عمومي توسط تبليغات محلي و راديوي آلمان و ايتاليا موجبات زحمت و اشکال دولت ايران را فراهم نموده اند بنابراين دولت انگلستان ناگزيرند به دولت ايران اطلاع دهند که لازم است به اسرع اوقات ممکنه سفارت آلمان به انضمام سفارتخانه هاي ديگر که تحت اداره آلمان ها مي باشند يعني سفارتخانه هاي ايتاليا، مجارستان و روماني برچيده شوند، دولت پادشاه انگلستان از دولت ايران تقاضا مي نمايد کليه تسهيلات مربوط به پيک و رمز را موقوف نموده و نگذارند سفارتخانه هاي مزبور از دستگاه هاي بي سيم فرستنده خود استفاده کنند و در مورد اشخاصي که با سفارتخانه ها اياب و ذهاب مي نمايند و همچنين در باب عمليات و اقدامات اين سفارتخانه ها که مورد سو» ظن است تفتيش و مراقبت کاملي به عمل آورند. اکنون مشروحا به جواب نامه فوق الذکر، به جنابعالي مبادرت مي نمايم.  
الف- گر چه دولت انگلستان حاضر نيست هيچيک از شهرهاي مقرره و مشروحه را از نواحي متصرفي که قبلا به دولت ايران ابلاغ گرديده مجزا نمايد اصولا ايرادي ندارند به اينکه در محل ترتيبي فيمابين مامورين نظامي انگليس و مامورين وابسته به ايران داده شود که بر طبق آن عده ارتش يا امنيه براي وقايه نظم و آرامش در دزفول، خرم آباد، و کرمانشاهان بوده باشد معذالک در صورتيکه احتياجات نظامي انگليس ايجاب نمايد ترتيب نامبرده ممکن است مورد تجديد نظر واقع شود.  
ب - در نواحي متصرفي لازم خواهد بود مامورين اداري ايران مشاغل و وظايف جاريه خود را با معاضدت کامل مامورين نظامي انگليس انجام دهند.  
ج - مامورين نظامي انگليس به هيچ وجه ميل ندارند از حيث آذوقه و مسکن و ساير احتياجات تحميل بر دولت ايران بوده باشند و با معاضدت کامل مامورين اداري ايران ترتيباتي داده خواهد شد که احتياجات مامورين نظامي انگليس در اين مورد به نحوي تامين شود که مضيقه جهت اين کشور توليد نگردد.  
د- هرگونه اقدامات لازمه به عمل خواهد آمد که از حدوث حوادث ناگوار فيمابين قواي متصرفي و ساکنين محل جلوگيري شود.  
ه- تسهيلات راجع به ترانزيت کالاها و مهمات جنگي بر طبق احتياجات نظامي خواهد شد لکن دولت ايران مي تواند اطمينان داشته باشد که اقداماتي براي اصلاح و تکميل وسايل مربوطه و مخابره که اکنون موجود است به عمل خواهد آمد و نيز سعي خواهد شد جهت دولت و ملت ايران مضيقه توليد نشود.  
و- دولت انگلستان با تقاضاي دولت ايران دائر به اينکه معاضدات اقتصادي شامل خريد صادرات ايران بوده باشد با نظر مساعد و همدردي ناظر بوده و آنچه را بتواند براي انجام اين تقاضا به عمل خواهد آورد، اما در باب تقاضاهاي ديگري که ممکن است براي رها کردن کالاهاي متعلق به ايران که الحال در خاک انگليس ميباشد به عمل آيد لازم خواهد بود قضاياي انفرادي به مناسبت خصوصيات هر يک مورد مطالعه و رسيدگي واقع شود لکن سعي خواهد شد اين قبيل کالاها در هر جا ممکن باشد آزاد شود.  
ز- دولت انگلستان حاضر خواهند بود موضوع ارجاع اسلحه جات و مهمات جنگي را در موقع مناسب مورد مطالعه قرار دهند و نيز حاضر خواهد بود در وقتي که قواي متصرفي انگليس از ايران خارج شدند تقاضاهاي عادلانه را که ممکن است دولت ايران بابت غرامت خسارات وارده به اتباع ايران را در طي مدت اشغال مورد رسيدگي و ملاحظه قرار دهند، موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه خود را تجديد مينمايم.  

يادداشت سفارت شوروي 6 سپتامبر 1941  
آقاي وزير: در جواب يادداشت شما- شماره 3614 مورخ اول سپتامبر جاري افتخار دارم مطالب زير را به اطلاع جنابعالي برسانم.  
در ظرف چند روز اخير وضعيت ايران در جهتي بکلي مخالف آنچه در موقعي که دولت اينجانب شرايط مندرجه در يادداشت سي ام اوت 1941 تصريح نموده و مبناي مذاکرات دولتين شوروي و انگلستان با دولت ايران بود سير نموده است. براي اينکه حل قضيه براي دولت ايران سهل شود قشون شوروي و انگليس از اشغال تهران خودداري نمودند. سفارتهاي دول محور اين عمل نجيبانه را نشانه ضعف دانسته و از موقع استفاده نموده اند که دولت ايران را در محظور قرار داده دول شوروي و انگلستان را بي اعتبار نموده و به تبليغات خود در ايران چه در محل و چه به وسيله راديو هاي آلمان و ايتاليا توسعه دهند نظر به اين قضيه دولت شوروي مجبور است در مقابل دولت ايران راجع به لزوم خارج نمودن سفارت آلمان و سفارت هايي که تحت نظارت آلمان هستند يعني سفارت هاي ايتاليا و مجارستان و روماني اصرار ورزد. دولت ايران عهده دار است حتي قبل از عزيمت اين سفارت ها از خاک ايران آنها را از ارتباط به وسيله پيک و رمز و استعمال ايستگاه هاي فرستنده ممنوع سازد و نظارت جدي راجع به اشخاصي که به اين سفارت ها مي روند و رفتار، آنها طرف سو» ظن است به عمل آورد. راجع به تقاضاهاي دولت ايران مندرج در يادداشت شماره 3614 مورخ اول سپتامبر شما دولت شوروي اينجانب را مامور ساخته که پاسخ زير را به شما ابلاغ نمايم.  
1- در يادداشت حکومت شوروي مورخ 30 اوت جاري خط مرزي نواحي ايران که از طرف نيروي شوروي اشغال شده به طور دقت تشريح شده و دولت شوروي نمي تواند به هيچ تغييري در اين خط رضايت بدهد به اين جهت تقاضاي دولت ايران در خروج شهرهاي قزوين و سمنان و شاهرود از اين منطقه ها نمي تواند صورت بگيرد.  
2-در نواحي اشغال شده از طرف نيروي شوروي ادارات محلي ايران شامل شهرباني وظايف معمولي خود را انجام خواهند داد. در عين حال دولت شوروي انتظار دارد که اولياي امور محلي معاضدت کامل با فرماندهي نظامي ارتش سرخ راجع به رفع حوايج آن و مخصوصا جا دادن آنها به عمل آورند اولياي نظامي شوروي حاضر خواهند بود تقاضاهاي حقه اولياي امور ايراني را تا حدي که با نظريات فرماندهي ارتش سرخ وفق دهد مورد توجه قرار دهند.  
3- فرماندهي نظامي شوروي هيچ در نظر ندارد که راجع به احتياجات ارتش سربار دولت ايران بشود، همکاري مابين فرماندهي قشون سرخ و اولياي امور محلي ايران براي رفع احتياجات ارتش سرخ برقرار خواهد شد به نحوي که اين احتياجات موجب مشکلات براي کشور نشود.  
4- اتباع آلماني در ايران مي بايستي تسليم اولياي شوروي و انگلستان بشوند به استثناي آنهايي که مخصوصا از طرف سفارت کبراي شوروي و انگليس در تهران معين کردند.  
5-دولت شوروي موافقت دارد که منع ورود آلمان ها در ايران محدود به مدت جنگ با آلمان خواهد بود.  
6- در موقع ترانزيت کالا و مواد جنگي شوروي از ايران لزوم جلوگيري از اختلال در حمل و نقل داخلي مورد توجه قرار خواهد گرفت، معاضدتي که از طرف دولت ايران راجع به ترانزيت کالاها و مواد جنگي شوروي که به وسيله راههاي شوسه و راه آهن همچنين راه هاي هوائي فرستاده مي شوند تقاضا شده بر طبق احتياجات نظامي تعيين خواهد شد.  
7- دولت شوروي از حاضر بودن دولت ايران در انعقاد قرار داد جديدي براي استخراج نفت کوير خوريان که پيشرفت آن در مدت چندين سال از طرف ايران مختل شده بود اتخاذ سند مي نمايد.  
مهيا بودن دولت ايران در مشارکت در توسعه شرکت سهامي شيلات و از بين بردن موانعي که تا به حال براي اين شرکت از طرف اولياي امور محلي و مرکز ايجاد مي شده بسيار مورد تقدير است.  
8 - دولت شوروي هر چه ممکن باشد براي مساعدت اقتصادي با ايران من جمله خريد کالاهاي ايران به عمل خواهد آورد. راجع به عبور دادن کالاي ايران که در خاک شوروي هستند هر قسمت بايد از نظر کيفيت خاص آن مورد بررسي قرار گرفته و در هر موردي که ممکن باشد پروانه هايي براي رساندن آن کالاها به ايران داده خواهد شد. 
 9- دولت شوروي حاضر خواهد بود وقتي که ضرورت توقف ارتش سرخ در خاک ايران مرتفع شود موضوع پس دادن تسليحات ارتش ايران را مورد بررسي قرار دهد و تا آنموقع اين تسليحات در تصرف ارتش شوروي خواهد بود. راجع به جبران خسارات وارده به واسطه جنگ و بمبارانها اين تقاضاي دولت ايران نمي تواند مورد قبول واقع شود زيرا اين جنگ مادامي دوام داشت که ارتش ايران در مقابل ارتش ما مقاومت مي کردند.  
هئيت دولت ايران بعد از مطالعه و مشاوره به اين نتيجه ميرسد که جواب دولتين شوروي و انگليس را به شرح ذيل بدهد.  
تاريخ 1320/6/17 - آقاي وزير مختار- در پاسخ نامه تاريخ 15 شهريور ماه جاري (6 سپتامبر 1941) جنابعالي و در تعقيب نامه به تاريخ 10 شهريور ماه شماره 3615 خود راجع به حل مسائلي که بر خلاف انتظار بر اثر ورود قواي نظامي دولت انگلستان و دولت اتحاد جماهير شوروي به خاک ايران پيش آمده و مطرح گرديده است. اينجانب اختيار دارد مطلب زير را که دليل منتهاي حسن اراده دولت ايران بر اصلاح ذات البين مي باشد به استحضار آن جناب برساند.  
1- راجع به برچيدن سفارتخانه هاي آلمان و ايتاليا و روماني و مجارستان و اقداماتي که در نامه آن جناب خواسته بودند نسبت به آن سفارتخانه ها و اتباع آلمان به عمل آيد خاطر شما را مستحضر مي دارد که براي ابراز کمال حسن نيت و مساعدت نسبت به رفع نگراني دولت انگليس و دولت شوروي، دولت ايران نظر به وضعيت فعلي ناگزير موافقت نموده و اقدام به عمل آورده که ترتيب انجام تقاضاهاي آن دو دولت در اين قسمت براي مرتفع ساختن هر سو» تفاهمي هر چه زودتر داده شود.  
2- دولت ايران متاسف است که دولت انگليس و شوروي نخواسته اند مختصر تقاضاي دولت ايران را حتي در خارج ساختن شهرهاي سمنان و شاهرود و قزوين و خرم آباد و دزفول از خطي که در يادداشت اولي خود معين کرده بودند بپذيرند هر چند به نظر دولت ايران موجبي براي رد اين تقاضا نبوده است.  
3- راجع به معاضدت متقابل ادارات کشوري دولتي از جمله امنيه و شهرباني با قواي نظامي دولتين در نقاطي که محل توقف آنها مي باشد دولت ايران اميدوار است رويه حسن تفاهم بين آنها کاملا استقرار يابد که احتياجات حقه قواي دولتين برآورده شود و مامورين ايراني هم مطابق مقررات کشور بدون مانع از عهده وظايف خود برآيند. موقع را مغتنم شمرده  احترامات فائقه را تجديد مي نمايد. عين مراسله فوق که به سفارت انگليس فرستاده شده به اضافه قسمت زير براي دولت اتحاد جماهير شوروي نيز صادر و ارسال ميگردد. 
4- راجع به جبران غرامت خسارات وارده که به استناد مقاومت قواي ايران در مقابل قواي شوروي اشعار داشته اند نمي توانند استرضاي خاطر دولت ايران را از اين جهت فراهم نمايند لازم مي داند اين نکته را تذکر بدهد که چون آغاز مخاصمه از طرف قواي ايران به عمل نيامده و ورود قواي شوروي هم بدون اطلاع قبلي بوده و مقاومت بدوي پادگان ها هم براي دفاع خويش طبعا صورت گرفته که دولت ايران باقتضاي حسن نيت خود در صلح طلبي و حفظ مناسبات ديرينه با آن دو دولت بلافاصله دستور ترک مقاومت داده است و قسمت مهم خسارات وارده هم پس از اعلان ترک مقاومت بوده بنابراين دولت ايران حقا انتظار دارد که موضوع غرامت مورد تجديد نظر و توجه خاص دولت شوروي واقع شود.  
5- با حسن مناسبات موجوده و ترتيباتي که اينک برقرار مي گردد دولت ايران براي نگاهداري اسلحه و مهماتي که از قواي ايران گرفته شده است موجبي نمي بيند با اين حال اگر دولت شوروي اصراري در اين نگاهداري موقت داشته باشند اقتضا دارد فهرستي از اسلحه و مهمات مزبور با حضور طرفين تنظيم گردد تا بعد از جنگ يا در موقع مناسب ديگري پيش از پايان جنگ به دولت ايران مسترد گردد.
 بنابر مراتب بالا دولت ايران يقين دارد اکنون که از هر جهت وسائل اطمينان خاطر دولت شوروي و دولت انگلستان فراهم گرديده است اوامر فوري موثر بقواي آن دو دولت صادر خواهند نمود که در حدود موافقت هاي حاصله عمل نمايند تا مامورين دولت ايران در آن نقاط براي اعاده وضعيت عادي و انجام وظائف خود منظما اقدام نمايند. موقع را مغتنم شمرده احترامات فائقه را تجديد مي نمايد.  
(لازم به ذکر است که از روز يکشنبه 27 مهر نيروي انگليس و شوروي شهر تهران را به تدريج تخليه و ترک مي کنند.)  


نسخه چاپي ارسال به دوستان