تاریخ 1391/10/24 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره برو جستجو جستجوی پیشرفته  
حضرت آيت الله العظمي شيخ محمد صالح حائري مازندراني معروف به علامه سمناني
   نويسنده : فرزامي

قسمت سوم

مقام علامه در ادبيات عرب:
«عالمان شيعه» در علم اصول فقه که پايه اجتهاد است، کوشش بسيار کردند و تحقيق را در اين باره به نهايت رسانيدند و پيوسته دقايق اين علم را خلف از سلف آموختند و کتاب هاي مفصل در اين علم نوشتند...  
در ميان اصولي هاي نامي شيعه، که نامشان در صفحه 305 و 306 کتاب «دانش مسلمين» آمده است و «فرائد الاصول» (رسائل) شيخ مرتضي انصاري و «کفايه الاصول» آخوند ملا محمد کاظم خراساني و «اصول» (تقريرات) ميرزا محمد حسين نائيني و «تهذيب الاصول» امام خميني از جمله آن کتاب هاي معروف در علم «اصول» است و همه به نثر است، کتاب «سبيکه الذهب» علامه ي سمناني است که به نظم درآمده و همين کتاب است که برخي از اهل ادب آن را بر «منظومه ي سبزواري» ارجح مي دانند.
استاد محمدرضا حکيمي در کتاب «دانش مسلمين» صفحه 306 مي نويسد:
«در اين ميان، علامه ي جامع، شيخ محمد صالح مازندراني سمناني که از طبع شعري نيرومند نيز برخوردار بود و شعر عربي را در حد بالا مي سرود، به منظوم ساختن امهات مباحث علم اصول دست زد و «کفايه الاصول» را در ارجوزه اي به نام «سبيکه الذهب» به نظم آورد. اين ارجوزه، داراي 1462 بيت است: 682 بيت در اصول نقلي و 780 بيت در اصول عقلي.»  
و نيز قصيده ي «نونيه العجم» را که در نعت نبي اکرم (ص) در 250 بيت سروده از شاهکارهاي ادبيات عرب براي همه ي دورانها به شمار ميآيد .
قصيده ي «عينيه» ي ابن سينا و استقبال علامه از آن اين قصيده که از قصايد بسيار معروف فکري و فلسفي ايران و عرب و سروده ي ابوعلي سيناست به مطلع ذيل آمده:
هبطت اليک من المحل الارفع                     
ورقا» ذات تعزز و تمنع
چون اين قصيده درباره ي «نفس» و چگونگي هاي مسائل آن است به «نفسيه» هم معروف شده. اين قصيده ي «عينيه» يا «نفسيه» در «بحر کامل» (از بحور عروضي رايج در ادبيات عرب) سروده شده و در بعضي روايات، 20 بيت و در برخي ديگر 21 بيت است و تاکنون از اين قصيده در سده هاي مختلف اسلامي، ترجمه، شرح، استقبال، تخميس، تشطير و... نمونه هاي زيبايي عرضه شده که از افتخارات ميراث فکري و فرهنگي جهان اسلام به شمار ميآيد از جمله آن استقبال هاست:
1- اميرالشعرا احمدشوقي مصري، در 45 بيت  
2- شيخ محمد جواد بلاغي: که در اين قصيده به حقايقي قرآني و افکاري الهي اشاره مي کند و به برخي مسائل قصيده ابن سينا، پاسخ مي دهد.
3- شيخ محمد صالح حائري مازندراني سمناني، قصيده ي ابن سينا را به مطلع ذيل در 196 بيت استقبال کرده است:
بزغت اليک من الفضا»الاوسع        
شمس اشقتها بهي المطلع  
4- علامه محمد تقي جعفري، در 87 بيت  
5- عادل غضبان مصري، مدير مجله ي «الکتاب» قاهره، در 25 بيت  
6- علي نصوح الطاهر  
و ...
«آشنايي با اديبان بزرگ»
دليل ديگر موقعيت خاص علامه در عرصه شعر و ادب، دوستي ايشان است با استادان بزرگ دانشگاه تهران و فاضلان معروف عصر همچون، استاد بديع الزمان فروزانفر، استاد مجتبي مينوي، هادي سينا، استاد مير جلال محدث و مودتي بي نظير که ميان ايشان و استاد علامه جلال الدين همايي برقرار بود و از همنشيني و مصاحبت هم، بهره ها مي بردند.
«علامه، استاد افتخاري دانشگاه الازهر قاهره»
مرحوم علامه از استادان افتخاري «الازهر» مصربه شمار ميآمدند ودر مجله ي رسمي آن دانشگاه به نام «رساله الاسلام» مقاله مي نوشتند.
مرحوم استاد بديع الزمان فروزانفر که خود در حدت ذهن و تيزي حافظه مشهور بودند و از نوادر اديبان معاصر به شمار ميآمدند، اذعان مي داشتند که در همه ي عمر خود کسي را به قوت حافظه ي علامه حائري مازندراني نديده اند.
مرحوم دکتر عبداللطيف سعداني رحمه عليه، استاد و رئيس دانشکده ي ادبيات دانشگاه مراکش پس از ملاقات با مرحوم علامه، مي گفت که: من استادان بسياري را در بلاد عرب از مصر و سوريه و مراکش و شمال آفريقا ديده ام اما تاکنون هيچکس را به عمق و احاطه و وسعت معلومات مرحوم علامه ي حائري مازندراني مشاهده نکرده ام.
« ذهن فعال و طبع روان»
اين ذهن فعال و طبع روان و سود بردن از لحظه لحظه ي عمر است که از علامه ي سمناني،  عالمي جامع در علوم عقلي و دانش نقلي ساخته است و نيز لطف خداداي است که برخي انسان ها به شکرانه ي اين نعمات، بهره ي مناسب مي برند و نامي جاودان در دنياي دانش و بينش از خود به ياد مي گذارند.
به يادگار گذاشتن نزديک به سيصد کتاب و رساله و کسب شهرت و منزلتي شايان در ايران و اسلام، در بين شيعه و عالمان اهل سنت و دانشگاه الازهر ، نه آن چيزي است که بر هر کس ميسر شود و اين «هذا من فضل ربي» است.
«علامه و هراتي»
امروز چهل و ششمين سالگرد مرحوم حاج ملاغلامحسين هراتي، روحاني زاهد و ساده زيست شهر ماست. مرد ملايي که از حرام ابا داشت و از حلال هم کم بهره مي برد; يعني «خفيف الموونه» (کم خرج) بود و نماد زهد و پرهيز» از نيک مرداني بود که عبارت سعدي در گلستان، در حق آنان مصداق داشت:  
«متعبد بودمي و شب خيز  و مولع زعد و پرهيز»
در شهر ما، دانش و وقار و تواضع مرحوم علامه و زهد و ساده زيستي مرحوم هراتي و همچنين صفاي دل و زاهدانه زيستن و نکته سنجي و بينش الهي حکيم حاج ملا علي، ماندگار و زبانزد خاص و عام است و مرگ جسماني آن بزرگواران در گذشت زمان نتوانسته نام و تاثير علمي و حکمي آنان را از ذهن و زبان مردم و ارادتمندان، محوکند.
نگارنده، روزهايي را به ياد ميآورد که مرحوم علامه، در چهل ستون و مرحوم هراتي در شبستان شمالي مسجد جامع، نماز به جماعت اقامه مي کردند و مودتي  حاکم بر روابط آنان بود. علامه بر هراتي تفقدي داشت و هراتي بر علامه ارادتي و اعتقادي بر گستره ي علمي ايشان.
زهد و شخصيت معنوي ملا غلامحسين هراتي  
زهد يعني روي گردانيدن از دنيا و ترک لذت ها و شهوات و عدم گرايش به خوشي هاي دنيا. زاهد مي داند که به تصريح قرآن کريم «انما الحيوه الدنيا لعب و لهو» زندگي اين دنيا بازيچه و سرگرمي بيش نيست و نيز در سوره ي مبارک حديد آمده است که: «اعلمو انما الحيوه الدنيا لعب و لهو و زينه ...» بدانيد که زندگي دنيا، در حقيقت، بازي و سرگرمي و آرايش و فخر فروشي به يک ديگر و برتري جويي و افزون طلبي در اموال و فرزندان است.
زاهد آن است که از حرام، پرهيز کنيد و از نعمت هاي حلال هم، کم استفاده کند. زهد به معناي ترک دنياست براي رسيدن به سعادت اخروي، اينجا جاي کشت است و آنجا محل درو به قول مولانا:   
جان شرع و جان تقوا، عارف است                
معرفت محصول زهد سالف است  
زهد اندر کاشتن، کوشيدن است                 
معرفت آن کشت را روييدن است  
صوفيان معتقدند که: زهد، روي گرداني از دنياست و با اين روي گرداني است که نور الهي بر قلب زاهد مي تابد و دلش جلوگاه جمال حق مي شود.
مرحوم هراتي، اين حقيقت قرآني را باور داشت و همين باور به وي، يقين مي بخشيد و شخصيت معنوي اش را مي ساخت و مردم هم از ابعاد مختلف شخصيتش، جلوه هاي معنوي را مي ديدند و متاثر مي شدند.  
مردم سمنان از عدالت رفتاري نشات گرفته از زهد و شخصيت الهي اش، بسيار به ياد دارند. آخوندي که از دسترنج خود بهره مي برد و با کشاورزي و پروراندن گوسفنداني چند و مکتب داري امرار معاش مي کرد و سربار هيچکس نبود و از احدي چيزي به هيچ عنواني نمي گرفت. به همين سبب در اين چهل و شش سال فقدان او، ذهن و زبان مردم، خالي از ياد و خاطره هاي عبرت آموز وي نبوده است.
«هراتي، خوشه چين مکتب حکيم الهي»  
عالم زاهد ما، ساليان دراز از محضر حکيم حکمت الهي، حاج ملا علي، خوشه ها بر گرفت و چون آن حکيم صمداني در گذشت از آنجا که زمين خدا بي حجت نمي ماند، مرحوم آيت العظمي شيخ محمد صالح حائري مازندراني در شهر سمنان رحل اقامت افکند و اگرچه به سمنان تبعيد شده بود اما ويژگي هاي اين شهر کهن مذهبي وي را بعد از مرگ رضاخان هم در شهر ما نگه داشت و خيري براي ما شد که «الخير في ما وقع» و در همين جا بود که به علامه ي سمناني، شهره شد.
مرحوم هراتي از خرمن گسترده دانش علامه، استفاده هاي شايان برد و بسيار مورد توجه مرحوم علامه بود و آن عالم جامع جهان تشيع نيز ايشان را بهترين حريف بحث خود در سمنان مي شناخت.
هراتي در مورد علامه مي گفتند که: ايشان، دنيايي از وقار و متانت و علو طبع و دريايي از علم است.
«خدمات هراتي»  
1- علمي: چهل سال تدريس در حوزه ي علميه سمنان، آن هم به استمرار، منشا خدمات بزرگي در پرورش شاگردان بوده است.  
2- عملي: اين مرد خدا، عصاره ي زهد، عبادت و اخلاق عملي بود و سلوک رفتار ايشان، سرمشقي براي زندگاني دين باوران و يادگارهاي عملي است که نسل به نسل، منتقل خواهد شد و ان شا» الله در پيشگاه حق تعالي در زمره ي باقيات صالحات آن عالم نيک نفس به شمار خواهد آمد.
برخي مراجع و ماخذ اين مقاله که با همکاري همکار ارجمند فاضل جناب اسماعيل ساعدي، مسئول دفتر علامه ي فقيد، فراهم شد و مايه ي بسي سپاس است،  عبارتند از:
1- امامت (وجوب وجود امام از منظر عقل): آيت العظمي شيخ محمد صالح حائري مازندراني سمناني- نشر راه نيکان- چاپ اول- 1391
2- دانش مسلمين: حکيمي، محمد رضا- دفتر نشر فرهنگ اسلامي- سال چاپ ندارد.
3- ادبيات و تهد در اسلام: حکيمي، محمدرضا- دفتر نشر فرهنگ اسلامي، شهريور 1358
4- قصيده ي «منتخب بهاريه متبکره»: سروده ي علامه سمناني در 64 بيت از کتاب «بستان الادب» ايشان  
5- معاد جسماني- در حکمت متعاليه: حکيمي، محمد رضا- انتشارات دليل ما- چاپ ششم- تابستان 1386- قم 
6- ماهنامه ي حافظ- شماره 69- ارديبهشت 1389- مقاله ي سيد حسن امين تحت عنوان «پيوند ادبي نيما  و علامه ي مازندراني...»
7- رمز وارستگي: هراتي، محمد حسن- انتشارات به تدبير - چاپ سوم- 1386

 


نسخه چاپي ارسال به دوستان