تاریخ 1398/08/21 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره برو جستجو جستجوی پیشرفته  
فرونشست‌هاي گسترده؛ تهديدي بيخ گوش پايتخت

فرونشست‌هاي گسترده زمين که اين روزها در حاشيه شهرهاي مرکزي ايران هر روز بيش از قبل رخ مي‌دهد، حاصل بي‌تدبيري در تأمين منابع آبي پايدار است؛ امري که بيخ گوش پايتخت، زيرساخت‌هاي اساسي کشور و جان مردم را تهديد مي‌کند.

هميشه خوانده‌ايد که استان سمنان به خاطر موقعيت جغرافيايي خاصي که دارد، عموماً داراي اقليم بياباني و نيمه‌بياباني است و در اين استان، محدوديت‌هاي آب و خاک همواره سد راه توسعه محسوب مي‌شود.

کمي که دقيق‌تر شويد و بخش‌هاي مختلف اقتصادي استان سمنان را بررسي کنيد، درمي‌يابيد که اين استان از موقعيت آبي مطلوبي هم برخوردار نيست و به همين خاطر، تنها دو درصد از کل مساحت استان زير کشت آبي و ديم قرار دارد.

اما مسأله کمبود منابع آبي فقط به بخش کشاورزي خلاصه نمي‌شود، محدوديت‌هاي آبي سال‌هاست گريبان بخش‌هاي صنعت و حتي شرب را هم گرفته و در اين شرايط، ساده‌ترين راه‌حلي که براي رفع مشکل، آن‌هم به‌صورت مقطعي به ذهن مديران مرتبط مي‌رسد، تنها يک چيز است: «حفر چاه آب».

مطالعات زمين‌شناسي که در استان سمنان از ديرباز انجام شده هم نشان مي‌دهد که راه‌حل ساده مدنظر مسؤولان در اين سال‌ها، نه البته در درازمدت بلکه در کوتاه‌مدت، اين استان را دچار مشکلات عديده ساخته و اثرات سوء‌برنامه‌ريزي‌ها اين روزها روي زمين و پيش چشمان همگان قابل مشاهده است.

ساده‌ترين کاري که به ذهن رسيده تا مشکل کم‌آبي استان سمنان را به‌ويژه در بخش شرب براي مقطعي رفع سازد و از تنش‌هاي اجتماعي بکاهد، يعني حفر چاه، البته براي هميشه يک راه‌حل ساده نيست؛ کارشناسان مي‌گويند عمق حفر چاه براي رسيدن به آب‌هاي زيرزميني در ساليان اخير افزايش قابل‌ملاحظه‌اي يافته است.

البته کارشناسان، فرونشست زمين را که اين روزها بخش عمده‌اي از پهنه استان سمنان را تحت تأثير خود دارد، نتيجه کاهش و تخليه آب‌هاي زيرزميني مي‌دانند و وقوع آن را به‌مثابه مرگ يک سرزمين توصيف مي‌کنند.

بر اساس، بررسي‌هاي صورت گرفته کارشناسان امر، نخستين فرونشست در ايران در سال 1346 رخ داده که در دشت رفسنجان بوده است؛ اما امروز بسياري از استان‌ها و دشت‌هاي کشور ازجمله استان سمنان و مناطق حياتي و راهبردي اين استان درگير اين پديده هستند.

تخليه آبخوان‌هاي استان سمنان امروز تا جايي پيش رفته که براي بسياري از بخش‌ها ازجمله خطوط شبکه ريلي تهديدي جدي به حساب مي‌آيد.

فرونشست کجا و چطور رخ مي‌دهد؟

تصاوير بخش‌هاي مختلف استان سمنان نشان مي‌دهد اين روزها فرونشست زمين را بايد بيش از هر تغيير ديگري در طبيعت جدي گرفت؛ اما فرونشست زمين کجا و چطور رخ مي‌دهد؟

ايرج حيدريان، مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان درباره پديده فرونشست زمين در اين استان و تهديدهاي آن مي‌گويد: اين پديده شامل ريزش يا نشست رو به پايين سطح زمين است. اين حرکت از نظر شدت، وسعت و ميزان مناطق درگيرکننده محدود نيست.

او ادامه مي‌دهد: فرونشست زمين بر اثر پديده‌هاي طبيعي زمين‌شناختي مانند انحلال و آب شدن يخ‌ها و حرکات آرام و پيوسته گدازه از پوسته زمين يا فعاليت‌هاي انساني نظير معدن‌کاوي و برداشت آب‌هاي زيرزميني يا نفت ايجاد مي‌شود.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان با بيان اينکه از نظر يونسکو فروريزش يا نشست سطح زمين به علل متفاوتي در مقياس‌هاي بزرگ روي مي‌دهد، افزود: حرکت زمين‌لرزه‌ها داراي بردار افقي قابل‌توجهي است و همچنين نشست در خاک‌هاي دستي را شامل نمي‌شود و فرونشست در دو محيط و سازوکار مختلف امکان‌پذير است.

حيدريان در تشريح اين محيط‌ها در پديده فرونشست زمين بيان کرد: سنگ‌هاي انحلال‌پذير (سنگ آهک، دولوميت، گچ و نمک) که توسط نهشته‌هاي تحکيم‌نيافته مدفون شده‌اند يا چاله‌هاي کهن پرشده با نهشته‌هاي تحکيم‌نيافته که فشار هيدرواستاتيکي رو به بالاي آب زيرزميني در نگهداري آنها مؤثر است، از اين دست محيط‌ها هستند.

وي نهشته‌هاي جوان تحکيم‌نيافته و رسوب آواري نيمه تحکيم‌يافته با تخلخل بالا که در زير نهشته‌هاي آبرفتي و درياچه‌اي و دريايي کم‌عمق واقع شده‌اند، را از ديگر محيط‌ها دانست و افزود: اين محيط‌ها به‌طور معمول شامل بسته يا نيمه‌بسته ماسه‌اي يا شني همراه با ميان لايه‌هاي رسي است که تحت تنش‌هاي بکر قرار دارد.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان در بيان مکانيسم فرونشست در آبرفت اضافه کرد: فرونشست در آبخوان‌هاي آبرفتي غالباً در بخش‌هايي با بافت ريزدانه و معمولاً رسي اتفاق مي‌افتد.

حيدريان ادامه داد: فرونشست و شکاف‌هاي زمين که به آهستگي و به‌تدريج گسترش مي‌يابند، شايد همان تأثير خطرهاي ناگهاني و فاجعه‌بار مانند سيل و زلزله را نداشته باشد.

از مباحث فني و تخصصي پديده فرونشست زمين که بگذريم، دليل ساده اين پديده از زبان مديرکل منابع طبيعي و آبخيزداري استان سمنان شنيدني است.

علي‌نقي حيدريان با اشاره به فرونشست زمين در برخي از مناطق جنوب سمنان اظهار کرد: فرونشست يا شکاف‌هايي که در زمين رخ مي‌دهد، به علت خالي شدن سفره‌هاي زيرزميني از آب است.

وي گفت: سطح آب وقتي پايين مي‌آيد، اين اتفاق براي زمين رخ مي‌دهد و سفره‌هاي آب زيرزميني به علت خشک‌سالي، سال‌ها تغذيه خوبي نمي‌شوند.

مديرکل منابع طبيعي و آبخيزداري استان سمنان ادامه داد: چاه‌هاي نيمه عميق امروز ديگر در بسياري از نقاط استان سمنان پاسخگو نيست و بايد چاه‌هاي عميق حفر شود.

حيدريان بيان کرد: پوشش گياهي باعث شکاف يا فرونشست در زمين نمي‌شود و تاکنون چنين چيزي ديده نشده است و اين سخنان قابل اعتنايي با توجه به مقالات معتبر نيست.

شايد زماني که به‌وفور چاه آب در زمين‌هاي عموماً جنوب سمنان حفر مي‌شد، مسؤولان امر هرگز فکر نمي‌کردند چنين روزي زمين تا اين حد دهان باز کند و دستکاري انسان در طبيعت اثر وضعي خود را اين‌طور واضح نشان دهد.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان در تشريح آثار فرونشست زمين در استان سمنان تأکيد کرد: آثار فرونشست در دشت‌هاي استان سمنان از سال‌هاي گذشته ديده شده است.

حيدريان اظهار کرد: اين آثار غالباً به‌صورت ايجاد شکاف‌هاي عميق و نيمه‌عميق، رشد چاه‌ها و ايجاد ترک در سازه‌هاي راه‌ها و پل‌ها و تا حدودي خطوط آهن در جنوب دشت‌هاي گرمسار، سمنان، دامغان، شاهرود و شمال دشت ميامي بوده است.

وي با اشاره به افت سطح آب در آبخورهاي استان سمنان گفت: به دليل برداشت‌هاي بيش از حد از توان آبخوان و کاهش ضخامت لايه‌هاي آبدار، شرايط نشست زمين در رسوبات دانه‌ريز يا رسي فراهم شده است.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان افزود: به‌مرور زمان آثار اين نشست در سطح زمين پديدار شده و در دشت‌هاي استان سمنان با اين شرايط، احتمال وجود نشست در بدنه آبخوان‌هايي از جنس رس و رسوبات دانه‌ريز از ميان تا پايان دشت‌ها بيشتر است.

حيدريان با اشاره به افت سطح آبخوان‌هاي استان سمنان اضافه کرد: با احتساب 20 سال، درمجموع 12.4 متر افت در سفره‌هاي آب زيرزميني که معادل کاهش ضخامت آبخوان است، اتفاق افتاده و اين افت از پايين دشت‌ها به سمت بالا ايجاد مي‌شود.

نشست زمين چه زماني

بحراني مي‌شود؟

بحران بيخ گوش دشت‌ها و مناطق جنوبي استان سمنان کمين کرده است. مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان هم با اشاره به نتايج مطالعات انجام‌شده در شرکت آب منطقه‌اي سمنان و سازمان زمين‌شناسي کشور توسط مشاوران افزود: نشست زمين بيش از چهار ميلي‌متر در سال در جهان بحران ناميده مي‌شود و به ازاي هر 10 سانتي‌متر فرونشست، حدود يک تا دو متر آبخوان از دست مي‌رود.

وي با تأکيد بر اينکه در دشت سمنان به‌طور ميانگين سالانه 10 تا 12 سانتي‌متر نشست اتفاق مي‌افتد، تصريح کرد: سالانه هشت سانتي‌متر نشست در دشت گرمسار و 12 سانتي‌متر نشست در دشت ايوانکي اتفاق مي‌افتد و احتمال بازيابي آبخوان به دليل کاهش تخلخل مؤثر تا حد زيادي کاهش مي‌يابد.

حيدريان با بيان اينکه از آنجا که افت سطح آبخوان‌ها در دشت‌هاي استان سمنان به دليل برداشت‌هاي بيش از توان آبخورها به‌ويژه در بخش کشاورزي از دلايل اصلي فرونشست دشت‌ها است، بر اجراي طرح احياي آبخوان‌هاي آبرفتي تأکيد کرد.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان با اشاره به اينکه جلوگيري از تداوم افت آبخوان‌ها از طريق جلوگيري از اضافه برداشت‌هاي چاه‌هاي کشاورزي بايد انجام شود، افزود: کاهش آبدهي و اصلاح پروانه بهره‌برداري بر اساس آب قابل برنامه‌ريزي دشت‌ها بايد اعمال شود.

حيدريان با بيان اينکه تدوين و اجراي برنامه عملياتي احياي آبخوان‌ها در بازه 20 ساله بايد صورت گيرد، خاطرنشان کرد: تعيين و پهنه‌بندي مناطق در معرض فرونشست به‌منظور مقابله با خسارات احتمالي زيرساخت‌هاي عمراني مانند راه‌آهن، جاده‌ها، فرودگاه‌ها، مناطق شهري، پل‌ها، خطوط انتقال آب، برق، گاز، نفت، مخابرات و ساير زيرساخت‌ها و ارائه راهکارهاي لازم توسط دستگاه‌هاي متولي بايد انجام شود.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان اما تأکيد مي‌کند: در منطقه در حال فرونشست شايد خرابي به ميزان گسترده مشاهده نشود و حتي آثار سطحي آن‌هم به‌راحتي قابل‌تشخيص نباشد؛ اما خسارت‌هاي ناشي از فرونشست ترميم‌ناپذير، پرهزينه و مخرب است.

وي تخريب سامانه‌هاي آبياري و خاک‌هاي حاصلخيز کشاورزي را از پيامدهاي فرونشست زمين دانست و وارد آمدن خسارت به چاه‌ها در مناطق فرونشست روستايي و شهري را به‌عنوان آثار متداول اين پديده عنوان کرد.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان تصريح کرد: اين پديده به‌اصطلاح رشد چاه‌ها نام دارد و لوله چاه بالا آمده و در اصل سطح زمين پايين رفته است.

حيدريان با اشاره به اينکه مناطق شهري به دليل تراکم جمعيت و ساختمان‌ها و شريان‌هاي حياتي به‌طور ويژه آسيب‌پذير هستند، عنوان کرد: اين پديده مي‌تواند به خيابان‌ها، پل‌ها و بزرگراه‌ها آسيب وارد کند و خطوط آب‌رساني، گازرساني و فاضلاب را مختل کند و به پي ساختمان‌ها آسيب بزند.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي سمنان با بيان اينکه در اين حالت سازه‌هايي که وسعت بالاتر و ارتفاع بيشتري دارند، آسيب‌پذيرتر هستند، افزود: خطوط راه‌آهن، سدهاي خاکي و تصفيه‌خانه‌ها آسيب‌پذير هستند و هر سازه‌اي در مسير شکاف يا فروچاله، آسيب‌پذيري زيادي دارد.

حيدريان پديده فرونشست زمين را با ايجاد تغيير در وضع توپوگرافي منطقه سبب بروز تغييرات هيدرولوژي منطقه دانست و تصريح کرد: ممکن است سيلاب‌هاي عظيم و مخربي به وقوع بپيوندد؛ در حالي که قبل از ايجاد فرونشست از هيچ سابقه‌اي برخوردار نبوده است.وي ادامه داد: اين پديده مي‌تواند با ايجاد تغيير در وضع زمين‌شناختي منطقه ازجمله جهت و سرعت جريان آب زيرزميني و ... نتايج و ناهنجاري‌هاي بيشتري در پي داشته باشد.

گويا همه مي‌دانند که برداشت بي‌رويه از منابع آبي زيرزميني، استان سمنان را در آينده‌اي نه‌چندان دور با فاجعه‌اي طبيعي مواجه خواهد کرد.

در همين حال، نماينده مردم شهرستان‌هاي سمنان، مهدي‌شهر و سرخه در مجلس از برداشت بيش از 70 تا 80 درصد از منابع آب زيرزميني در برخي مناطق استان سمنان خبر مي‌دهد.

احمد همتي درباره پديده نشست زمين و تهديدهاي آن در اين استان اظهار کرد: بهره‌برداري بي‌رويه از منابع آبي زيرزميني سبب ايجاد بحران مي‌شود.

وي با اشاره به اينکه از نظر استانداردها اگر بيش از 40 درصد منابع آب زيرزميني برداشت شود، بحران تلقي مي‌شود، تصريح کرد: اين امر ازجمله عوامل نشست زمين تلقي مي‌شود.

همتي از برداشت بيش از 70 تا 80 درصد از منابع آب زيرزميني در برخي مناطق استان سمنان خبر داد و اضافه کرد: اين نوع برداشت آب تهديدزاست و مسائلي مانند تهديد نشست زمين را به همراه دارد.

نماينده مردم شهرستان‌هاي سمنان، مهدي‌شهر و سرخه در مجلس با تأکيد بر اينکه اين ميزان برداشت آب، فرونشست زمين را در پي دارد، بيان کرد: پديده نشست زمين مشکلات و تهديد جدي براي تأسيسات و ساختمان‌ها ايجاد مي‌کند و حتي تشديد زلزله را به همراه دارد و نياز است که فکر اساسي براي اين موضوع صورت گيرد.

غلامرضا کاتب، نماينده مردم شهرستان‌هاي گرمسار و آرادان در مجلس هم درباره تهديد نشست زمين اظهار کرد: استان سمنان با معضل کم‌آبي مواجه است که تهديد بزرگي محسوب مي‌شود.

وي با اشاره به اينکه خشکسالي منشأ نشست زمين در استان سمنان است، تصريح کرد: در قانون بودجه اعتبارات خوبي براي بخش آبخيزداري در نظر گرفته شد.

نماينده مردم شهرستان‌هاي گرمسار و آرادان در مجلس اضافه کرد: مسؤولان استان سمنان در بخش آبخيزداري و احياي سفره‌هاي زيرزميني بيشتر کار کنند تا اين سفره‌هاي آب تقويت شوند و بتوانيم مشکل را رفع کنيم.

کاتب با بيان اينکه مطالعات اجراي طرح انتقال آب درياي خزر به استان سمنان در جريان است، تصريح کرد: اجراي اين طرح به رفع مشکلات مردم اين استان کمک مي‌کند.

ترديدي وجود ندارد که استان سمنان هم با معضل کم‌آبي مفرط مواجه است و هم فرونشست را بالاتر از نرم جهاني مشاهده مي‌کند؛ اما راهکار چيست؟

عبدالرحمان رستميان، نماينده مردم دامغان در مجلس نهم مي‌گويد: کم‌آبي به‌عنوان معضل اصلي استان سمنان تنها مختص آب کشاورزي و صنايع نيست.

او با اشاره به اينکه معضل کم‌آبي استان سمنان به حوزه آب آشاميدني هم سرايت کرده است، تصريح کرد: راهکارهاي رفع معضل کم‌آبي استان نبايد سوار بر موج سياسي بررسي شود و رفع معضل کم‌آبي استان يک پروژه ملي و استاني است.

رستميان با تأکيد بر اينکه بخش‌هاي کشاورزي و صنعت در استان سمنان تحت تأثيرات منفي کم‌آبي قرار گرفته است، اضافه کرد: کم‌آبي هم به مشکلاتي مانند کمبود نقدينگي کارخانجات در اين استان اضافه شده است.

وي با بيان اينکه دولت در تأمين و رفع مشکلات مردم در بخش آب آشاميدني تحقق اين امر را وظيفه اصلي خود بداند، تصريح کرد: مسؤولان با اين نگاه اقدامات لازم در اين زمينه را انجام دهند.

نماينده دوره نهم مجلس شوراي اسلامي با اشاره به اينکه معضل کم‌آبي در استان به مرز بحران رسيده است، اظهار کرد: بايد به‌سرعت اقدامات لازم در اين رابطه انجام شود.

حجت‌الاسلام محمد باراني، امام جمعه مهدي‌شهر هم اظهار کرد: اين استان ظرفيت‌هاي خوبي در بخش‌هاي صنعتي و کشاورزي و به‌ويژه گردشگري دارد.

امام جمعه مهدي‌شهر با اشاره به اينکه کم‌آبي معضل جدي استان سمنان است، تصريح کرد: انجام اقدام جدي و مثمري را براي رفع معضل کم‌آبي اين استان شاهد نيستيم و وزارتخانه‌هاي مربوطه اقدام جدي و عملي در اين راستا انجام نداده‌اند.

وي با بيان اينکه دولت براي رفع معضل کم‌آبي استان سمنان وارد عمل شود، عنوان کرد: مسؤولان اين کمبود را در استان جدي بگيرند و راهکاري مناسب براي رفع آن پيدا کنند.باراني با تأکيد بر اينکه معضل کم‌آبي بر حوزه‌هاي ديگر مانند کشاورزي هم تأثير منفي داشته است، اضافه کرد: اين مشکل کشاورزي را هم تا حدودي کم‌رونق کرده است.

امام جمعه مهدي‌شهر با اشاره به اينکه بيکاري و مشکل معيشتي در سراسر کشور وجود دارد، اظهار کرد: دولت در اين راستا اقدامات بيشتري انجام دهد.

پديده فرونشست زمين که اين روزها دامنه اثر آن به نزديکي ريل‌هاي آهن مسير اصلي تهران- مشهد هم کشيده شده، رخدادي نيست که بتوان به‌سادگي از کنارش گذشت.

جداي از تهديد منازل مسکوني و بخش کشاورزي استان سمنان، بسياري از زيرساخت‌هاي استان اين روزها مستعد واقعه تلخ به‌واسطه اين تغيير طبيعي است.

در اين بين، يکي از اقداماتي که مي‌تواند تا حدودي به مشکلات بحراني طبيعت استان سمنان کمک کند، تلاش براي اجراي طرح‌هاي بيابان‌زدايي، تغذيه سفره‌هاي زيرزميني، تلاش براي کاهش برداشت از منابع محدود موجود و... است.

مديرکل منابع طبيعي و آبخيزداري استان سمنان مي‌گويد: بيابان‌زدايي يکي از طرح‌هاي مهمي است که در استان سمنان پيگيري مي‌شود و امسال از محل صندوق توسعه اعتباراتي به استان سمنان در اين بخش اختصاص يافته است.

حيدريان پيش‌بيني کرد: 12 ميليارد تومان اعتبار بيابان‌زدايي به استان سمنان امسال اختصاص يابد که به‌واسطه آن فعاليت‌هايي در حدود سه هزار هکتار از بيابان‌هاي سمنان انجام شود.

يکي از راهکارهايي که به‌زعم بسياري از دانشگاهيان مي‌تواند از مشکلات کنوني در پديده فرونشست‌هاي گسترده زمين در دشت‌ها بکاهد، تأمين آب پايدار از منابعي غير از چاه‌هاست.

به اعتقاد کارشناسان حوزه آب، براي دوري از تلاش‌هاي مقطعي و مسکن‌وار در بحث تأمين آب موردنياز کشور، طرح‌هاي اساسي‌تري نظير انتقال آب درياي خزر به فلات مرکزي ايران در دستور کار قرار گيرد تا بتواند مرهمي بر دل طبيعت باشد.

طرح انتقال آب درياي خزر به کوير مرکزي ايران که اين روزها با موافقت سازمان حفاظت محيط‌زيست همراهي بسياري از متخصصان، کارشناسان، مردم و دلسوزان محيط‌زيست همراه شده است، مي‌تواند از دردهاي بزرگ استان سمنان در زمينه برداشت بي‌رويه از منابع آب زيرزميني بکاهد.

اگر همه جوانب سود و زيان اين طرح از نظر محيط‌زيستي، اقتصادي، اجرايي و سياسي بررسي شود، مشخص خواهد شد که اين طرح مي‌تواند به رشد و توسعه کل ايران کمک کند.


نسخه چاپي ارسال به دوستان