تاریخ 1397/06/22 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره برو جستجو جستجوی پیشرفته  
تعارض به حقوق شهروندي و حريم خصوصي «قسمت اول»
   نويسنده : محمد عليان

سخن نخست:

حق خلوت يا تنهايي از جمله حقوق طبيعي بشر در هر جامعه‌اي محسوب مي‌شود. که در گذرا جوامع ابتداي انساني به جوامع دموکرات و حکومت‌هاي مردم‌سالار و در تحول مفاهيم به حقوق بشر حاوي تلقي‌هاي به روز کارآمد‌تري شده است که يکي از انواع برجسته آن تحت عنوان حق حريم حقوق خصوصي شناخته مي‌شود. امروزه يکي از عوامل بنيادين تغيير در نگرش نسبت به حريم خصوصي و به طور کلي زندگي انسان، ظهور رسانه‌هاي عمومي و ارتباطي به عنوان پديده ‌ترين بشري است که با رشد انفجارگونه‌اي در حال گسترش و نفوذ به ارکان مختلف زندگي وي مي‌باشد. لذا در اين شماره از روزنامه پيام استان سمنان به نقل از ماهنامه دادرسي سازمان قضايي نيروهاي مسلح شماره 126 ص 45 ضمن بررسي نقش و جايگاه حريم خصوصي در ميان رسانه‌هاي ارتباطي نوين تزاحم‌هاي پيش روي حريم خصوصي در ارتباط با مصالح اجتماعي طرح و تحليل شد. انسان پس از اينکه خود و تفاوت‌هايش را از ديگران بازشناخته حتي با وجود زندگي جمعي خواستار حريمي شخصي و غير قابل تعرض بوده است اما گاه مسائلي روي داده و مي‌دهد که پاسداشت حريم خصوصي افراد، در تعارض و تقابل با مصالح اجتماعي قرار مي‌گيرد.

تشخيص اينکه حفظ و صيانت از کدام يک (حريم خصوصي يا مصالح اجتماعي) اولويت و مشروعيت دارد، کار دشوار و پيچيده‌اي است. شناخت جزئيات و مسائل مبتلا به حريم خصوصي، دامنه‌ي آزادي‌ها و اقتضائات آن راهکاري است که جامعه فقهي و حقوقي را در تفسير و تحليل آن ياري مي‌کند و لذا در اين نوشتار تلاش شده تا خلاء اطلاعاتي در اين زمينه را پر کرده و براي پيشگيري و حل تزاحم‌هاي احتمالي بين حريم خصوصي و مصالح اجتماعي معياري بجويد که برخي‌ها به حقوق شهروندي و خصوصي ديگران تعارض نکنند.

اساساً انسان‌ها همواره نيازمند خلوتي هستند که در سايه‌ي آن با آرامش و امنيت به فعاليت‌ها و برنامه‌هاي خصوصي زندگي خود بپردازند و از مخاطرات و آسيب‌هايي که زواياي پنهان اين حوزه از زندگي آنان را تهديد مي‌کند، در امان باشند؛ بنابراين ايجاد امنيت و اطمينان خاطر و مصونيت اشخاص از هر گونه تعرض به حريم خصوصي‌شان توسط دولت، به عنوان نهاد قدرت عمومي از جمله مهم‌ترين حقوق اساسي و شهروندي است. از جمله موارد ضروري در حفظ حريم خصوصي ارتقاء صلح فرهنگي جامعه از طريق آموزش، براي صيانت از حريم خصوصي توسط خود، به ويژه در قبال فناوري‌هاي نوين، ياري جستن از مباني اعتقادي در کاهش تعرض به حقوق ديگران، استفاده از روش‌هاي پيشگيري و قوانين جامع و گسترده و در نهايت حمايت‌هاي کيفري براي اعمال اهداف مجازات در جامعه است. گسترش فناوري‌ها و ازدياد ابزارهاي پيشرفته که امکان تجسس در امور ديگران را به راحتي فراهم مي‌سازند، نگراني فراواني درباره‌ي از ميان رفتن برخي انتظارات مشروع از حريم خصوصي ايجاد کرده است که قبلاً مسلم فرض مي‌شدند.

احترام به حريم خصوصي افراد در مجموع حفظ اسرار ناشي از زندگي خصوصي اشخاص قرار مي‌گيرد و راز داري از پايه‌هاي تشکيل و استحکام عنصر اعتماد و امنيت رواني و سلامت و تعادل در روابط جمعي است.در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران گرچه اصطلاح حريم خصوصي به کار نرفته است، اما برخي مصاديق واجزاي آن مورد توجه واقع شده وتعدي ونقض آن ممنوع شمرده شده است. چنان‌که اصول 22، 23، و 25 قانون مزبور به اين مسئله اختصاص يافته‌اند با وجود اين قانونگذار عادي توجه شايسته‌اي به اين مقوله نداشته است و در قوانين عادي از حريم خصوصي حمايت کافي صورت نگرفته است و تنها به صورت پراکنده در قوانين و مقررات مختلف مصاديقي از اين حق، مورد حمايت است. قانون مجازات اسلامي، قانون آئين دادرسي کيفري، مقررات مربوط به ارتباطات پستي، تلفني و اينترنتي و قانون مطبوعات در زمره قوانيني هستند که برخي از اين مصاديق را ذکر نموده و مورد حمايت قرار داده‌اند. وجود ابزار پيشرفته فني و الکترونيکي، تجسس و سهولت استفاده آنها از سوي دولت‌ها، خطري بسيار جدي عليه حرمت زندگي خصوصي افراد به شمار مي‌رود. از اين طريق عملاً امنيت و آزادي‌هاي فردي سلب، اسرار مردم فاش و خلوت و شئون خانوادگي افراد به راحتي در معرض ديد و شنيد قدرتمندانه کارگزاران قرار مي‌گيرد. در زمان حاضر، ورود به حريم خصوصي مردم، از طريق استماع مکالمات تلفي بسيار آسان‌تر از ورود بدون اجازه به خانه اشخاص است ارتکاب چنين اعمالي به طور قطع و يقين، سلب امنيت حقوقي افراد و تجاوز بي‌پرواي حکومت بر حقوق شهروندي مردم تلقي مي‌شود؛ اما بي‌گمان اينک حريم خصوصي شاخه‌ي نويني از حقوق محسوب مي‌شود که اهميت و حساسيت آن دست‌کم از حيث رسانه‌هاي نوين ارتباطي بر کسي پوشيده نيست. مفهوم حريم خصوصي، مصاديق و موارد آن و نيز اسباب و عوامل ناديده گرفتن آن از سوي دولت‌ها و هيات حاکمه و اينکه چه چيزهايي داخل در آن يا خارج از آن قرار مي‌گيرند و شرايط و موارد ورود به حريم خصوصي در زمره مهم‌ترين مسائلي است که تا کنون پاسخ نيافته‌اند به ويژه در نظام حقوقي ايران که کمتر به اين مباحث مهم پرداخته شده است از ديگر سو متأثر بودن نظام حقوقي ما از فقه اماميه، ضرورت تبيين مسئله حريم خصوصي از منظر استنباط فقهي و به خصوص منابع اصلي استنباط چون قرآن کريم و سنت را امري انکار ناپذير مي‌نمايد. اصطلاح حريم خصوصي در سيستم حقوق غرب اصطلاح جديدي است و حقوق‌دانان غربي نيز با دشواري تعريف و ذکر آن روبه رو شده‌اند. سوالي که در اين زمينه مطرح مي‌باشد اين است که راه حل تعارض حريم خصوصي با مصالح اجتماعي چيست؟ و يا ضابطه اهم و مهم در بحث حريم خصوصي و مصالح اجتماعي امروزه چيست؟ و چه راهکار علمي و حقوقي بايد ارائه داد؟

مفاهيم و حوزه‌هاي حريم خصوصي:

مفاهيم تعريف حريم در لغت:

حريم در اصل، واژه‌اي عربي و از ريشه «حرم» است که به معناي من و تشديد است. اين واژه در عربي به دو صورت استعمال شده است:

حريم به صورت مفرد. در اين صورت به معناي شريک دوست و همچنين به معناي چيزي است که مس آن حرام باشد و نبايد به آن نزديک شد. چون عرب جاهلي به هنگام طواف کعبه، لباس خود را درآورده و برهنه طواف مي‌کردند و بدين سبب که در آن لباس‌ها گناه کرده بودند تا پايان طواف به آن‌ها نزديک نمي‌شدند. حريم به صورت مرکب در اين صورت کلمه‌ي حريم، گاه به مال، اضافه مي‌شود و گاه به انسان، در صورتي که کلمه « حريم» به مال اضافه شود و به معناي « اطراف» و « پيرامون » است؛ همانند حريم چاه که به معناي زمين اطراف آن است که خاک چاه را در آن مي‌ريزند يا براي آب دادن به حيوانات و مانند آن مورد استفاده قرار مي‌گيرند و حريم خانه که به زمين اطراف آن گفته مي‌شود که استفاده کامل از خانه بدان نيازمند است. در صورتي که واژه حريم به انسان اضافه شود به معناي چيزي است که بايد از آن دفاع کرد و به خاطر آن جنگيد. در تعريف حريم خصوصي مي‌توان گفت: «حريم خصوصي آن بخشي از زندگي هر انسان است که در آن از آزادي در برابر باز خواست و کيفر حقوقي برخوردار مي‌باشد و هر گونه تصميم‌گيري درباره آن و نيز اطلاع ورود و نظارت بر آن منحصرأ در اختيار اوست و مداخله ديگران در آن با دسترسي به آن بدون اذن مجاز نيست». در نهايت برخي حريم خصوصي را اين چنين توصيف کرده‌اند: « حريم خصوصي، گستره‌اي از عقايد اعمال، رفتارها، ويژگي‌ها و مختصات هر شخصي است که براي عموم مردم آشکار نيست و وي به افشاي آن رضايت ندارد و به ورود و نظارت ديگران عکس‌العمل نشان مي‌دهد ». در قرآن مجيد، سوره‌هاي نور و الحجرات و در کلام حضرت محمد (ص) بر ضرورت احترام به حريم خصوصي تأ کيد شده است. در انجيل نيز اشاره‌هاي فراواني به حريم خصوصي شده است. در احکام يهوديان نيز از دير باز مفهوم رهايي از مراقبت به رسميت شناخته شده است. در يونان باستان و چين هم حمايت‌هايي از اين حريم وجود داشته‌اند. در ماده دوازدهم متن اعلاميه جهاني حقوق بشر مي‌خوانيم: « احدي در زندگي خصوصي، امور خانوادگي، اقامتگاه يا مکاتبات خود نبايد مورد مداخله‌هاي خودسرانه واقع شود و شرافت و اسم و رسم آن نبايد مورد حمله قرار گيرد. هر کس حق دارد که در مقابل اينگونه مداخلات و حملات مورد حمايت قانون قرار گيرد ».

ادامه دارد...


نسخه چاپي ارسال به دوستان