تاریخ 1397/04/21 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره برو جستجو جستجوی پیشرفته  
فلسفه حقوق شهروندي
   نويسنده : محمد عليان

توبه و اصلاح مجرم، عامل سقوط مجازات:

يکي از مباحثي که توجه به فلسفه مجازات کاملاً در آن مشهود است، مبحث توبه به عنوان يکي از عوامل سقوط مجازات مي‌باشد که لذا آيات قرآن کريم و روايات فراوان نيز متون فقهي قابل استفاده است! در حالي که قاعده کلي در قوانين وضعي آن است که توبه و ندامت مجازات را ساقط نمي‌کند و مطابق قوانين بعضي از کشورها همچون انگلستان و هندوستان مجرم را حتي به جرم شروع به ارتکاب جرم مجازات مي‌کنند! اگر چه با اختيار از تمام جرم منصرف گردد! در نظام کيفري اسلام، توبه يکي از علل مهم سقوط مجازات محسوب مي‌شود! گفتني است به موجب حقوق مصر و فرانسه نيز اگر مجرم با اراده از اتمام جرم بازايستد وي را کيفر نمي‌دهند!

توبه در لغت به معناي بازگشت و پشيماني است و در اصطلاح به معناي بازگشت بنده به سوي پروردگار خويش با پشيماني و ندامت از گناه و سرپيچي از فرامين مي‌باشند!

راغب اصفهاني توبه را چنين تعريف کرده است: « توبه در شرع عبارت است از ترک گناه به دليل ناپسند بودن آن ندامت از اعمال مجرمانه‌اي که مرتکب شده است، قصد عدم تکرار گناه و جبران مقدار ممکن اعمال مجرمانه و هرگاه اين شرايط محض گردد، توبه تحقق يافته است»! توجه عميق به اين نهاد ارزشمند و نظام کيفري اسلام و برخي روايات درباره آن به خوبي نشان مي‌دهد که اسلام به مجازات به عنوان يک ابزار مطلوب نمي‌گردد و در واقع، اساساً به اصلاح و تربيت مجرم و باز داشتن وي از ارتکاب دوباره جرم، بازدارندگي عمومي مجازات و در نهايت به مصلحت جامعه مي‌انديشد! روايت ماعز ادعاي ما را به اثبات مي‌رساند! ماعزين مالک نزد پيامبر گرامي‌(ص) خدا اقرار به زنا نموده از متن روايت به دست مي‌آيد که حضرت محمد‌(ص) کوشيد تا وي را در اقرار مکرر مردد سازد و به طور غيرمستقيم به وي تفهيم نمايد که قضيه را کتمان کند؛ ولي وقتي ماعز مصرانه چهار بار اقرار به زنا کرد پيامبر گرامي‌(ص) امر به اجراي مجازات فرمودند و حتي در يک نقل آمده است که پس از سه بار اقرار، پيامبر‌(ص) فرمودند: اگر بار چهارم اقرار کني قرار رجم خواهم نمود! آيا از اين روايت به دست نمي‌آيد که مجازات موضوعيت و مطلوبيت ندارد؛ بلکه مهم اصلاح و به خود بازگشتن و ندامت مجرم از ارتکاب جرم و بازسازي روحي اوست در روايت ديگري، امير مومنان حضرت علي (ع) توبه مجرم را از اقامه حد بر او برتر دانسته است! مردي نزد حضرت علي (ع) اقرار به زنا نموده امام علي (ع) نخست با شيوه خاصي سعي نمود او را از اقرار مجدد بازدارد؛ اما آنگاه که مجرم با تأکيد چهار بار اقرار نمود، امام فرمود: چقدر براي استان زشت و ناپسند است که مرتکب يکي از اعمال زشت گردد و آنگاه خود را ميان مردم مفتضح سازد! اي کاش در منزل خويش توبه مي‌کرد! به خدا سوگند که توبه او ميان خود و خدايش برتر از آن است که بر او اقامه حد نمايم! (فلسفه حقوق محمود حکمت نيا، ص 110)

در ميان همه فقيهان اماميه اتفاق نظر وجود دارد يا دست کم اختلافي نقل شده است که توبه يکي از اسباب سقوط مجازات محسوب مي‌شود! به سبب اهميت اين بحث و توجهي که در آن به فلسفه مجازات مبذول نشد! به اختصار به آن اشاره خواهيم نمود!

توبه پيش از دستگيري مجرم و اثبات جرم:

فقيهان اماميه اتفاق نظر دارند که توبه پيش از دستگيري و اثبات جرم باعث سقوط مجازات مي‌شود! صاحب جواهر در اين باره چنين آورده است، که آيات و روايات متعددي بر اين نظر دلالت دارند!

خداوند در آيه محاربه مي‌فرمايد: مجازات آناني که با خدا و پيامبر او مي‌جنگند و در راه ايجاد فساد در روي زمين مي‌کوشند، اين است که کشته شوند يا به دار آويخته گردند! يا دست‌ها و پاهاي آنها به عکس بريده شود و يا تبعيد گردند! اين رسوايي دنيوي آنان است و در آخرت عذابي بزرگ خواهند داشت مگر کساني که پيش از آنکه بر آنان دست يابند توبه کنند! پس بدانيد که خداوند توبه‌پذير و مهربان و بخشنده است!

درباره مجازات مي‌فرماييد و آنان که به زنان به عفت نسبت زنا بدهند، آنگاه چهار شاهد عادل بر ادعاي خود نياورند، آنان را به هشتاد تازيانه کيفر دهيد و از آن پس هرگز شهادت آنها را نپذيرد! چه مردمي فاسق‌اند، مگر آناني که پس از آن به درگاه خداوند توبه کرده، در مقام اصلاح خود برآمدند که خداوند آمرزنده و مهربان است! پذيرش توبه سارق نيز در مورد تصريح قرآن کريم قرار گرفته است، خداوند پس از بيان حد سارق مي‌فرمايد: پس کسي که بعد ظلمش توبه نمايد و عمل صالح انجام دهد خداوند توبه وي را مي‌پذيرد، همانا خداوند بخشنده و مهربان است!

توبه پس از اثبات جرم با اقرار:

ميان توبه پيش از دستگيري و توبه پس از اقرار، تفاوت اساسي وجود دارد و آن اينکه توبه پيش از دستگيري و اثبات جرم، مجازات را ساقط مي‌کند و امکان اجراي حد در مورد مجرم وجود ندارد؛ برخلاف توبه پس از اقرار که تنها اين حق را به حاکم مي‌دهد که در صورت صلاحديد مرتکب را عفو نمايد! صاحب جواهر پس از نقل اين سخن محض حلي ادعاي عدم خلاف در رجم نموده ادعاي اجماع را از سر اثر حکايت کرده است!

دفع مجازات به سبب شبهه:

يکي از دلايلي ديگر که با تمسک به آن مي‌توان ادعا نمود که در نظام کيفري اسلام،نفس مجازات چندان مطلوب نيست بلکه فقط به عنوان ضرورت بدان توسل جسته مي‌شود،وجود قاعده « درا » است که از مسلمات فقه محسوب مي‌گردد!

ترمزي روايت را به گونه‌اي نقل مي‌کند که حادي نکته بسيار ارزشمندي است که حقوقدانان امروزه افتخار بيان آن رادارند: تا جايي که مي‌توانيد حدود ر ااز مسلمانان دفع کنيد واگر راهي براي مجازات نکردن يافتيد مجازات نکنيد؛ چه آنکه اگر امام در عفو و بخشش اشتباه کند و کساني را عفوکند که مستحق نبوده‌اند، بهتر است که در مجازات اشتباه نمايد و کساني را به ناحق مجازات کند! در بحث توبه، اهميت آن را بيان کرديم يکي از موارد شبهه که باعث حذف مجازات مي‌گردد، عارض شدن شبهه توبه مي‌باشد؛بعضي احراز قطعي توبه هم مورد نياز نيست، بلکه همين اندازه که شبهه توبه وجود داشته باشد، در اسقاط مجازات کفايت مي‌کند! در حالي که قاعدتاً مي‌توان در برابر مجرم به استصحاب عدم توبه استناد کرد ولي بدان تمسک جسته نمي‌شود بلکه به قاعده «درا» عمل مي‌شود، مگر آنکه عدم توبه وي احراز گردد!

ادامه دارد


نسخه چاپي ارسال به دوستان