تاریخ 1396/11/25 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره برو جستجو جستجوی پیشرفته  
شايعه‌هاي مجازي را چطور تشخيص دهيم؟

پس از هر اتفاقي که در جامعه مي‌افتد شاهد پخش شايعه‌هاي مختلف درباره آن هستيم. به خصوص الان و در فراگيري شبکه‌هاي اجتماعي اين اتفاق بيشتر مي‌افتد. زلزله تهران و رخداد ناراحت‌کننده نفتکش سانچي آخرين وقايعي هستند که شايعات بزرگ و زيادي درباره آنها منتشر شد. هرچند که شايعه‌ها همانطور که سريع ايجاد مي‌شوند سريع هم فراموش مي‌شوند و از بين مي‌روند اما تاثيرات گسترده‌اي در جامعه مي‌گذارند. در اين ميان و در شبکه‌هاي مجازي کانال‌ها و افرادي از اين شايعه‌ها نان مي‌خورند و به همين دليل بايد بيشتر مراقب بود!

شايعه در بي‌خبري گل مي‌کند!

قرار است امشب زلزله 7 ريشتري بيايد! نشنيدي زلزله با آزمايش اتمي اومده؟ سانچي رو با موشک زدن داشت محموله مي‌برد کره شمالي و…

حتما اين شايعه‌ها را در چند هفته گذشته زياد خوانده و شنيده‌ايد. هر اتفاق مهم و تاثيرگذاري پتانسيل ايجاد شايعه را دارد. شايعه‌ها معمولاً اطلاعات وارسي‌نشده‌اي هستند که تحريف هم شده‌اند. البته متخصصان علم ارتباطات معتقدند شايعه در بي‌خبري گل مي‌کند! يعني وقتي مردم به شدت مشتاق کسب خبر درباره چيزي هستند اما نمي‌توانند اطلاعات موثقي به دست آورند و مستعد پذيرش شايعه‌ها مي‌شوند و هرچه هم مسئولان و افراد متخصص سعي مي‌کنند شايعه‌ها را تکذيب کنند، کمتر کسي آن را باور مي‌کند. البته بي‌اعتمادي به مسئولان و رسانه‌هاي رسمي در اين پذيرفتن شايعه و باور نکردن تکذيب آن بي‌تاثير نيست. انتشار شايعه در شبکه‌هاي مجازي سخت هم نيست. اين شبکه‌ها راحت‌تر و در دسترس‌تر هستند و دايره واژگان‌شان ساده‌تر است. به همين دليل به راحتي مي‌توانيم اخبارشان را براي ديگران با فاصله‌هاي فيزيکي و جغرافيايي بسيار دور منتشر کنيم.‏

کانال‌هايي که در شبکه‌هاي مجازي ساخته مي‌شوند به دنبال جذب اعضاي بيشتري هستند و انتشار شايعه‌هايي که مردم معمولاً به آنها توجه نشان مي‌دهند باعث مي‌شود ميزان بازديد از کانال و ديدن اين اخبار بيشتر شود. در نهايت با بيشتر شدن اعضا کانال مي‌تواند مطرح شده و تبليغات بگيرد و همين يعني درآمد بيشتر. پس وقتي مي‌بينيد کانالي مدام شايعه منتشر مي‌کند بدانيد که با باور کردن اين شايعه‌ها فقط جيب افراد ديگري را از پول پر مي‌کنيد!

البته بايد بدانيد انتشار شايعه بدون مجازات نيست. کساني که در شبکه‌هاي مجازي مطالب دروغين منتشر مي‌کنند براساس ماده 18 قانون جرائم رايانه‌اي علاوه بر اعاده حيثيت به حبس از 91 روز تا دو سال زندان يا پرداخت جزاي نقدي از پنج ميليون ريال تا چهل ميليون ريال محکوم مي‌شوند. ‏

شايعه‌هاي رايج فضاي مجازي

شايعه‌ها به خصوص آنهايي که در شبکه‌هاي مجازي منتشر مي‌شوند معمولا شامل اخبار مشخصي مي‌شوند. يعني شايعه‌ها درباره موضوعات خاصي شکل مي‌گيرد که هميشگي هستنند:

مرگ چهره‌ها: حتماً بارها خبر درگذشت بازيگر، فوتباليست، خواننده و افراد سياسي را خوانده و شنيده‌ايد. يکي از دلايل نشر اين اخبار، مخالفت يا دشمني شخصي با اين افراد است.‏

شايعات سياسي: شايعه بيماري، مرگ، کناره‌گيري، فساد مالي يا اخلاقي و در نهايت عزل و نصب سياستمداران هم رايج است و فراگير مي‌شود. در موارد خاص‌تر اخبار کذبي در مورد اقدامات خاص دولت‌ها منتشر مي‌شود و مدعي افشاگري است يا حاکي از حمله نظامي به کشور، درگيري در مرزها، تظاهرات يا شورش‌هاي سياسي است. البته اين شايعه‌ها گاهي دامنه پيامدهاي سياسي و اجتماعي زيادي ايجاد مي‌کند و سياستمداران را دچار دردسر مي‌کند.

شايعات بهداشتي و پزشکي: کشف راه درمان يک بيماري سخت، توصيه يک دکتر مشهور درباره يک بيماري يا مساله‌اي مثل آلودگي هوا، خواص يک گياه يا ميوه، خطرناک بودن آب يا داروي خاص و… شايعه‌هايي هستند که معمولاً هفته‌اي يک بار آنها را مي‌خوانيم و مي‌شنويم و حتماً شما هم تجربه باور کردن اين شايعات را داريد. اين موضوعات حساسيت زيادي دارند و چون به سلامتي مرتبط هستند مردم سريع آنها را باور مي‌کنند. ‏

شايعه پس از اتفاق: در زمان وقوع حوادث جامعه تشنه اخبار است و دوست دارد همه چيز را درباره اتفاق بداند. از سويي روند اطلاع رساني رسمي در کشور به خصوص در سال‌هاي گذشته به اين شکل بود که بخشي از واقعيت‌ها منتشر نمي‌شد به همين دليل مردم به اخبار رسمي اعتماد ندارند. معمولاً فکر مي‌کنند تعداد کشته‌ها بيشتر از چيزي است که اعلام شده يا دليل وقوع اتفاق مساله‌اي بوده که پنهان مي‌شود. به همين دليل شايعه‌ها در چنين فضايي به سرعت پخش شده و باور مي‌شوند. ‏

چطور بفهميم شايعه است؟

درست است که شايعه‌ها فراگير هستند اما مي‌توانيد از طريق راه‌هايي از صحت و سقم آنها مطمئن شويد.

منبع: يکي از اين راه‌ها منبع معتبر است. اگر مطلبي منبع معتبر نداشت به راحتي باور نکنيد! براي اسناد بسيار قديمي نام کتاب و نويسنده و… نيز نياز است‎.‎‏ البته گاهي منابعي ذکر مي‌شود مثلاً از نام خبرگزاري‌هاي بسيار مشهور و معتبر استفاده مي‌شود اما عنوان آنها به صورت خيلي کلي نوشته مي‌شود. مثلاً منبع‏‎ BBC ‎،CNN، پليس فتا و… نه بخش خبري مشخص است نه شخص معتبري که درباره اين مطلب حرف زده يا با او مصاحبه شده است. جست‌وجو در اين سايت‌ها ثابت مي‌کند خبر واقعي است يا نه!‏

استفاده از بخشي از يک فيلم يا عکس: با شايعه‌هاي منتشر شده معمولاً فيلم يا عکسي منتشر مي‌شود که از زاويه‌اي خاص فيلمبرداري يا عکسبرداري شده‌اند، نام عکاس يا خبرگزاري معتبر ندارند، عکس و فيلم دستکاري شده‌اند و کيفيت آنها ‌پايين است و جزئيات آنها مشخص نيست.

‏قسم دادن، التماس کردن: معمولاً در انتهاي اين شايعه‌ها مخاطب را قسم مي‌دهند و از او درخواست مي‌کنند خبر را منتشر کند. بعضي‌ها هم مخاطبانشان را براي انتشار تهديد مي‌کنند. منبع معتبر هيچ وقت چنين کاري را انجام نمي‌دهد.

اعلام زمان‌هاي نسبي به جاي ذکر تاريخ مشخص: خبر معتبر زمان معتبر هم دارد اما شايعه‌ها از کلماتي مثل يک‌ساعت پيش، ديشب، امروز، به تازگي، از فردا و… ‎استفاده مي‌کنند.‏

رازي مخوف يا سندي فوق‌محرمانه: شايعه‌اي درباره اينکه ليمو سرطان را درمان مي‌کند اما پزشکان نمي‌خواهند اين خبر منتشر شود يکي از اين مدل شايعه‌هاست. استفاده از کلماتي مثل «انتشار يک خبر سري» مخاطب را براي خواندن وسوسه مي‌کند اما اين مطالب شايعه هستند!

جملات خبري شبه‌علم و مبهم: استفاده از جملاتي مثل دانشمندان کشف کرده‌اند، آخرين دستاوردهاي پزشکي نشان مي‌دهد و… مشخص مي‌کند مطلب منتشر شده شايعه است. چون مشخص نيست کدام پزشک يا دانشمند و در کدام دانشگاه و مرکز معتبر اين تحقيقات را انجام داده‌اند. البته بعضي نام دانشگاه يا مرکزي را مي‌نويسند که وجود خارجي ندارد. با يک جست‌و‌جوي ساده در موتورهاي جست‌و‌جويي مثل گوگل مي‌توانيد بفهميد چنين جايي يا چنين پزشک و محققي وجود دارد يا نه!‏

تحريک شديد احساسات: در شبکه‌هاي مجازي معمولاً داستان‌هاي ساختگي بسيار غم‌انگيز، عکس‌هاي دلخراش، روابط عاطفي انساني و… منتشر مي‌شود که دروغ هستند. حتماً کليک کردن براي کمک به گرسنه‌هاي جهان يا جمع کردن کمک براي يک کودک مبتلا به بيماري را يادتان هست!‏‎

‎عدم ارتباط منطقي و تخصصي منبع با متن: رئيس مرکز «قلب» ژاپن گفته است سيگنال موبايل براي «مغز» مضر است‎!‎‏ متخصص قلب نبايد درباره مغز نظر بدهد پس بدانيد شايعه است. ‏

‏«آيا مي‌دانيد»: معمولاً مطالبي که با اين جمله منتشر مي‌شوند دروغ هستند. بيشتر هم اين دسته از شايعه‌ها به سلامتي مرتبط هستند. ‏

شاهدان غيبي: استفاده از جملاتي مثل «يکي از دوستان يا نزديکانم با چشم خودش ديده است!» نشان مي‌دهد با يک شايعه مواجهيد. چون اگر مطلب صحيح بود خود ِ شخص با مدارک و مستندات آن را ارائه مي‌کرد.

‏اشتباه املايي و نگارشي: متن شايعه‌ها معمولاً با اشتباه املايي و نگارش شتابزده و غيرحرفه‌اي نوشته شده که نشان مي‌دهد نويسنده کم‌سواد و ناآگاه است و منبع معتبري محسوب نمي‌شود. ضمن اينکه در اين مطالب از کلمات اغراق‌آميز استفاده مي‌شود.

بازار داغ شايعه: هنگام بروز اتفاقات حساس و خاص شايعه زياد منتشر مي‌شود. پس هنگام وقوع اتفاقاتي مثل زلزله مطمئن باشيد بسياري از مطالبي که برايتان فرستاده مي‌شود شايعه است. مگر منبع معتبري داشته باشد و با مدارک و مستندات ارائه شود.

يگانه خدامي


نسخه چاپي ارسال به دوستان