تاریخ 1397/12/23 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره 5002 برو جستجو جستجوی پیشرفته  



 قانون کپي‌رايت  

کپي‌رايت نوعي حفاظت قانوني آثار مي‌توانند علمي و ادبي و هنري باشند.اين قانون شامل هر نوع عرضه‌اي از آثار مي‌باشد و به صاحب اثر اجازه مي‌دهد که از حقوق انحصاري (به اين معني که فقط شامل صاحب اثر است و نه افرادي که به نحوي به اثر دسترسي دارند)که شامل تکثير و اقتباس در شيوه بيان نو است، استفاده کند.

اين قانون حوزه کارهاي ادبي، سينمايي، توليد موسيقي، ضبط صدا، نقاشي، عکاسي و نرم‌افزار، نمايش‌هاي زنده، پخش برنامه‌هاي تلويزيوني و راديويي و طراحي‌هاي صنعتي را شامل مي‌شود.

حق تکثير نوعي مالکيت انديشه است؛ طراحي‌ها يا طراحي‌هاي صنعتي ممکن است شکلي مجزا يا يکسان از مالکيت ذهني در برخي از حوزه‌هاي قضايي باشند. در بيشتر موارد اين حقوق يک دوره زماني محدود دارند.

قانون کپي‌رايت براساس پيمان برن تنظيم شده است. پيمان برن که در سال 1886 در شهر برن، بين کشورهاي پادشاهي، منعقد شد. قبل از آن حقوق قانوني يک اثر متعلق به نويسنده آن بود اما نويسنده در خارج از مملکت مورد نظر، فاقد حقوق قانوني بود و مثلا در فرانسه، کتاب يک نويسنده انگليسي بدون اجازه او چاپ ميشد و نويسنده حق اعتراض نداشت. پيمان برن داشتن حق قانوني بر مالکيت يک اثر را در تمام کشورها قابل اجرا دانست.

پيمان برن تا کنون بارها مورد تجديد نظر قرار گرفته و از سال 1967 مديريت آن بر عهده سازمان جهاني حمايت از حقوق مايملک معنوي Word Intellectual Property Organization يا WIPO قرار گرفته است.

کپي‌رايت چيست؟

کپي‌رايت نوعي حفاظت قانوني از آثار چاپ شده و چاپ نشده ادبي، علمي و هنري است.اين آثار به هر صورت که عرضه شده باشند، در حالي که داراي ماهيتي قابل درک باشند- يعني ديده، شنيده يا لمس شوند، شامل اين حمايت خواهند بود. اگر اين اثر يک مقاله، نمايشنامه، ترانه، کد HTML يا گرافيک کامپيوتري باشد که قابل ثبت بر کاغذ، نوار کاست، CD يا‌هارد درايو کامپيوتر باشد هم، شامل قانون کپي‌رايت مي‌شود. قانون کپي‌رايت به خالق اثر اجازه ميدهد تا از حقوق انحصاري تکثير، اقتباس در شيوه بيان نو (مانند به فيلم تبديل کردن يک رمان)، پخش و نمايش عمومي اثر استفاده کند. انحصاري به اين معنا است که تنها خالق اثر، نه کسي که به نحوي به اثر دسترسي دارد، مي‌تواند از اين حقوق استفاده کند.

قانون کپي‌رايت از چه زماني

آغاز مي‌شود و چه شرايطي دارد؟

قانون کپي‌رايت از زماني که اثري در شکلي ملموس به وجود بيايد، شامل آن اثر مي‌شود. براي مثال، يک ترانه سراي ساکن آمريکا، اشعار خود را نوشته، نام خود را امضا کرده و با گذاشتن نشانه Copyright ©در کنار آن تاکيد مي‌کند که نويسنده اشعار است. سپس نوشته‌هايش را در پاکتي گذاشته و به آدرس خودش پست مي‌کند و اين پاکت را دربسته نگه ميدارد. در واقع شاهد او تاريخ مهر پست بر پاکت است. حالا او با در دست داشتن اين نامه، اثر خود را در دفتر کپي‌رايت آمريکا به ثبت مي‌رساند تا از هرگونه سوء‌استفاده حمايت شود. حتي اگر شخصي قبل از ثبت رسمي اثر از آن استفاده کند، او با در دست داشتن پاکت مي‌تواند مالکيت خود را به اثبات برساند.

اين مثال درباره آثار ديجيتالي هم صدق مي‌کند به اين صورت هنگام حفظ يک اثر در کامپيوتر، تاريخ و ساعت آن هم حفظ مي‌شود و شما با در دست داشتن فايل اصلي همواره مي‌توانيد ثابت کنيد که زودتر از شخصي که به نحوي (براي مثال از وب‌سايت) به اثر شما دست يافته، آن را به وجود آورده بوديد. اگر اين شيوه از نظر شما کاستي‌هايي دارد مي‌توانيد اثر خود را بر روي ديسکت يا CD کپي کرده و به آدرس خود پست کنيد. آن را در جاي مطمئني نگه داريد و در موقع لزوم در حضور شاهد، آن را باز کنيد.

چه زماني کپي‌رايت يک اثر به پايان مي‌رسد؟

از آنجايي که يک خالق اثر در طول زمان کار خود را تصحيح، تکميل يا دوباره نويسي مي‌کند، تمام تاريخهاي ثبت شده زمان خلق اثر را در دوره‌هاي مختلف مشخص مي‌کنند و نشان دهنده زمان پايان گرفتن کپي‌رايت نيستند.

تاريخ انقضاي کپي‌رايت، بر اساس پيمان برن، حداقل شامل طول حيات خالق آن و 50 سال پس از مرگ او است. اين مقدار زمان شامل تمام کشورهاي عضو در پيمان برن مي‌شود و هر کشور مي‌تواند زمان بيشتري براي قابل اجرا بودن کپي‌رايت قائل شود اما اين زمان نمي‌تواند از مقدار تعيين شده در پيمان کمتر باشد. گاهي اوقات در طي يک وصيت رسمي حقوق يک اثر به بازماندگان صاحب آن تعلق مي‌گيرد که البته بايد به تاييد رسمي رسيده باشد.

کپي‌رايت بين‌المللي

هيچ قانون جهاني کپي‌رايتي وجود ندارد که از اثر شما در تمام جهان محافظت کند. البته کشورهاي عضو پيمان برن و معاهده کپي‌رايت جهاني، اين امکان را براي شما به وجود آورده‌اند تا از آثار خود در کشورهايي غير از وطن خود، حمايت نماييد. بنابر اين قرارداد، آثار زير مورد حمايت قرار مي‌گيرند:

1- آثار چاپ شده و چاپ نشده يک نويسنده که از اهالي يا ساکنين يکي از کشورهاي تحت قرارداد باشد.

2- آثاري که با اجازه نويسنده‌اش که از اهالي يا ساکنان کشورهاي تحت قرارداد نباشد، در يکي از کشورهاي هم پيمان، چاپ شده باشد.

در اين صورت اثري که چاپ شده باشد، اگر به طور همزمان يا در فاصله 30 روز پس از اولين انتشارش در دو يا چند کشور تحت قرارداد به چاپ برسد، شامل حقوق کپي‌رايت پيمان برن و کپي‌رايت جهاني مي‌شود و در تمام کشورهاي اين پيمان، تحت حمايت قرار مي‌گيرد.

کپي‌رايت در اينترنت

هنگامي که از يک وب‌سايت ديدن مي‌کنيد، کپي کردن مطالب، تصاوير يا کد HTML آن با چند کليک انجام پذير است و بسياري از ما به دلايل مختلف اين کار را انجام مي‌دهيم. اشتباه عمومي در مواد موجود در اينترنت، اين است که اينترنت يک فضاي عمومي بوده و برداشت مطالب آن آزاد است، به خصوص که SAVE يا COPY فايل‌هاي آن به سادگي امکان‌پذير است و تقريبآ نمي‌توان از آن جلوگيري کرد. اين طرز فکر مانند آن است که به خود اجازه دهيم به دليل قرار داشتن فضاي مقابل پارکينگ منازل در خيابان، در مقابل درب پارکينگ افراد پارک کنيم!

آنچه در اينترنت مي‌بينيم در صورتي قابل کپي کردن است که يا دولتي باشد مانند سفارتخانه‌ها، دانشگاه‌ها و مانند آن...، يا تاريخ کپي‌رايت آن منقضي شده باشد و يا صاحب وب‌سايت حقوق خود را لغو يا واگذار کرده باشد. به خاطر داشته باشيد که "اينترنت" و فضاي عمومي يا "public domain” هم معني نيستند.

مطالبي که توسط ديگران تهيه شده و با کسب اجازه قابل استفاده هستند.

صاحبان فايلها و برنامه‌هاي Midi، تصاوير گرافيکي (عکس‌ها، نشانه‌ها، آثار هنري ديجيتالي)، نوشته‌ها، متون، HTML، javascripts و تمام مواردي که استفاده از آن مجاز اعلام شده‌اند، به شما اجازه نمي‌دهند که مواد مورد نظر را به نام خود ثبت کنيد و اين اجازه به معناي احراز مالکيت نيست. علامت کپي‌رايتي که در پايين صفحه يک وب‌سايت مي‌بينيد براي بخش هايي است که دارنده سايت خودش به وجود آورده (مثلا طرح گرافيکي يک وب‌سايت موسيقي) نه بخش‌هايي که صاحب سايت اجازه استفاده آنها را دارد.

گرافيک‌ها و تصاوير لينکي رايگان

تصاوير گرافيکي که در سايت‌ها با عنوان free يا رايگان عرضه مي‌شوند جزو اموال عمومي نيستند شما مي‌توانيد از اين تصاوير به طور رايگان استفاده نماييد اما "صاحب" آن به شمار نخواهيد آمد. در واقع شما در صورتي که با شرايط صاحب آن به شمار نخواهيد آمد. واقع شما در صورتي مي‌توانيد از آنها استفاده کنيد که با شرايطصاحب آن موافقت کنيد براي مثال اگر صاحب اثر خواسته باشد که "در تصوير دخل و تصرف نکنيد"يا: فقط در homepage شخصي خود از آن استفاده کنيد"حتما اين کار را انجام دهيد.همين مساله در مورد تصاوير لينکي و نشانه‌ها هم صدق مي‌کند."

فونت‌ها و علائم تصويري يا Dingbats

عده‌اي تصور مي‌کنند که طراحي فونت شامل قانون کپي‌رايت نمي‌شود و هنگامي که يک فونت طراحي شد، مي‌تواند توسط عموم مورد استفاده قرار بگيرد. اما اين‌که يک فونت به راحتي قابل تکثير، کپي و انتشار است و اين‌که "خط" وسيله‌اي براي بيان ايده‌ها و آثار تازه است، دليل محکمي براي شامل نشدن قانون کپي‌رايت بر آن نيست. درست است که خط اصولا براي بيان تصويري افکار و ايده‌ها به وجود آمده است، اما يک طراح خط، براي کار خود همانقدر وقت، انرژي و خلاقيت مصرف مي‌کند که يک نقاش يا نويسنده و با توجه به شرايط قانون کپي‌رايت، صاحب اثر معرفي مي‌شود.

آيا HTML واقعا شامل کپي‌رايت مي‌شود؟

طراحي يک صفحه اينترنتي يا layout آن هم نوشته يا طراحي صاحب آن است و يک HTML هنگامي که بر روي کاغذ نوشته مي‌شود يا از آن يک پرينت تهيه مي‌شود و به عبارتي به شکل ملموس درمي آيد، شامل قانون کپي‌رايت خواهد شد. البته اين قانون در موردي صادق است که شخصي، خودش کد مورد نظر را نوشته و اجرا کرده باشد. کپي کردن يک HTML از جاي ديگر، شما را صاحب آن نخواهد کرد. البته هنگامي که شما صفحه‌اي را مي‌بينيد و آن را بدون کپي کردن کدها، به طور قانوني شبيه‌سازي مي‌کنيد، مسئله فرق مي‌کند. در اين مورد کدها شامل کپي‌رايت نمي‌شوند بلکه نتيجه ملموس آن که به صورت يک layout، به ثبت رسيده است غير قابل دخل و تصرف محسوب مي‌شود.

تغيير کلي در نوشته، متن، تصاوير و... شخص ديگر و تبديل آن به يک نسخه جديد

اگر با اجازه صاحب اثر، در متن، تصوير، کد HTML و موارد مشابه آن تغيير کلي ايجاد کنيد و اين تغييرات موافق با شرايط صاحب اثر باشد، شما صاحب اثر جديد هستيد. در غير اين صورت به دزدي ادبي/هنري محکوم خواهيد شد.

ترجمه يک متن از اينترنت شامل قانون کپي‌رايت مي‌شود؟

مطابق با پيمان برن " نويسندگان متون ادبي و هنري که توسط اين پيمان مورد حمايت قرار دارند، داراي حق اختصاصي ترجمه يا اعطاي حق ترجمه اثر خود به ديگري هستند." اين جمله به اين معنا است که براي ترجمه يک متن (ادبي، هنري، علمي)، شما به اجازه صاحب آن نياز داريد و با وجود اين‌که حقوق مربوط به ترجمه اثر را به دست خواهيد آورد اما بايد نام نويسنده را در ترجمه ذکر نماييد. استفاده منصفانه يا Fair Use مربوط به بخشي از قانون کپي‌رايت است که در آن اجازه استفاده از تمام يا بخشي از يک مطلب براي "تضمين شاعرانه"، "خبر‌رساني"، تحقيق و تحصيل"، بدون اجازه نويسنده مجاز اعلام شده است. اگر اين استفاده در مواردي به غير از اينها باشد غير قانوني است. براي مثال استفاده از عکس مجله National Geographic در وب‌سايت شخصيتان، براي توصيف سفرتان به آفريقا، غير قانوني است. اما اگر همان عکس را براي يک مقاله تحقيقي درباره عکاسي با ذکر منبع، در سايت خود بگذاريد مشکلي پيش نخواهد آمد. توجه کنيد که استفاده از منابع اطلاعاتي وب‌سايتها، بدون ذکر منبع، به هر دليلي غير قابل قبول خواهد بود.

علامت

علامت جهاني حق چاپ © است که در برخي موارد به صورت (c) يا (C) نيز نمايش داده مي‌شود. در زبان فارسي براي بيان اين حقوق معمولاٌ از عبارت‌هايي مانند «همه حقوق چاپ و نشر اين کتاب محفوظ است.» و گاهي از علامت (ح) استفاده مي‌شود.

ايران و كپي‌رايت

قانون وضعيت حفظ حقوق مادي و معنوي پديد‌آورندگان آثار هنري اعم از هنرمندان، مولفان، مصنفان مربوط به سال 1348 است كه بر اساس اين قانون اثرهايي كه توسط پديد‌آورندگان تهيه مي‌شود و آنچه اين پديد‌آورنده از راه دانش‌ و ابتكار پديد مي‌آورد از آن اوست.

چند بند از قانون سال 48 درباره اينچنين آثاري است كه توسط پديد آورنده به وجود مي‌آيد.

شعر، ترانه، تصنيف، سرود، كتاب، نقاشي، پيكره‌سازي، عكاسي و موارد ديگر كه جنبه فولكور دارد و مربوط به هنرهاي سنتي است بر اساس اين قانون حفاظتي از صاحبان فكر و انديشه در سطح جامعه پديد مي‌آيد، اما از حيث اجرا در ايران به طور جدي و اساسي، مشكلات و تعيين مصاديق آن مختلف است.

کشور ما در سال 1380 شمسي براي ثبت بين‌المللي علائم به کنوانسيون مادريد ملحق شد اما براي پيوستن به کنوانسيون ”برن” (که از کپي رايت حمايت مي کند) هنوز هم ترديد دارد و در حال حاضر هم برنامه‌اي نيز براي پيوستن به اين کنوانسيون در نظر گرفته نشده است.

رفتار قانون‌گذار در کشور ما در خصوص حمايت از کپي رايت همواره با ترديد و احتياط توأم بوده و حتي در پيوستن به ترتيبات بين‌المللي براي حمايت از مالکيت‌هاي معنوي نيز ترديد وجود داشته و دارد.

علاوه بر ترديدهايي که در خصوص لزوم حفظ حقوق مؤلف و مصنف وجود دارد، يکي از دغدغه‌هاي هميشگي کشورهاي جهان سوم اين بوده که پيوستن به نظامهاي بين‌المللي حمايت از کپي رايت به واسطه لزوم پرداخت مبالغ کلان بابت دريافت و خريد حق انتشار کتب، نشريات و آثار علمي و نرم‌افزارها، روند انتقال علم و تکنولوژي به اين کشورها را متوقف و يا دست کم کند مي سازد. البته ذکر اين نکته نيز ضروري به نظر مي رسد که در يک جامعه نرم‌افزاري که قانون حمايت از پديد آورندگان نرم‌افزار (Copy Right) رعايت نشود نمي توان به اجراي هر مقررات ديگري خوش‌بين بود.

سرقت فرهنگي در فضاي مجازي

در دوراني که اينترنت در عمل تمامي مرزها را درنورديده و افراد را در تعاملي به وسعت گستره زمين قرار داده است، روند اطلاع‌رساني هم به صورت مثبت و هم منفي شتاب بيشتري به خود مي‌گيرد. امروزه شبکه اينترنت به عنوان دروازه جهان اطلاعات شناخته مي‌شود که دريچه‌اي را براي ورود کاربران به دنياي انواع دانستني‌هامي گشايد، اما همين ويژگي خاص سبب ايجاد شرايطي در زمينه توليد محتوا در فضاي سايبرشده که تقريبا هيچ فردي مالک محتوايي که توليد کرده است، نيست و به محض توليد و انتشار نخستين نسخه از آن، بايد شاهد تکثيرغيرمجاز آن در دنياي سايبر باشد.

استفاده از محتوا و مطالب درج شده در فضاي وب، دسترسي افراد رابه بسياري از مطالب و اطلاعاتي که در زماني دانستن و دستيابي به آنها نيازمند تلاش زيادي بود، به امري عادي تبديل کرده است.

آن چه در اين بين ناديده گرفته شده و به دست فراموشي سپرده شده است درج منبع و ماخذ اوليه مطالب و اطلاعات در اين شبکه جهاني است. بارها ديده شده است که برخي سايت‌ها و يا وبلاگ‌ها مطلبي را منتشر کرده‌اند که همان مطلب بدون درج منبع اوليه در سايت و يا وبلاگ ديگري استفاده شده است. حتي گاهي ديده مي‌شود برخي مطالب در وبلاگ‌هاي مختلف چند دست مي‌چرخد و منبع اوليه گم مي‌شود و در شرايطي افراد به منابعي لينک داده مي‌شوند که خود آن منابع مطلب را سرقت کردند.

اين موضوع در حالي است که استفاده از محتويات بدون درج منبع و ماخذ اوليه نوعي دزدي محسوب و باعث ايجاد خسارت به کساني مي‌شود که عمر و سرمايه خود را صرف توليد اين محتوا کرده‌اند.

رعايت نکردن قانون کپي‌رايت يا در واقع زير پا گذاشتن حق مالکيت توليد‌کنندگان محتوا در ايران، سبب کمبود توليد محتوا در فضاي سايبر شده است و همين موضوع به تدريج خسارت‌هاي گوناگوني براي حوزه علم، ادب و فرهنگ کشور ما به همراه مي‌آورد. توليد محتوا از لحاظ مختلفي داراي اهميت است و از آن جمله مي‌توان به گسترش زبان فارسي و ارتقاي آن در سطح بين‌الملل اشاره کرد. هم اکنون بسياري از کشورها براي به دست آوردن اعتبار بيشتر، مردم خود را تشويق مي‌کنند تا به توليد اطلاعات در اينترنت بپردازند.

بايد گفت تعميم قوانين کپي‌رايت به جامعه مجازي نيازمند اجتهاد و نوعي بومي سازي است. زيست محيط وب شرايط خاصي دارد که بدون توجه به آنها نمي‌توان مانع از کپي غيرمجاز محتوا در اين فضا شد. اما اينترنت يک فضاي عمومي است که برداشت مطالب در آن آزاد است و تقريبا نمي‌توان از آن جلوگيري کرد. آن چه در اينترنت وجود دارد در صورتي قابل کپي کردن است که يا دولتي باشد، يا اين که تاريخ کپي‌رايت آن گذشته باشد و يا صاحب وب‌سايت حقوق خود را لغو يا واگذار کرده باشد. در غير اين صورت مطالبي که توسط ديگران در اين فضا تهيه شده است با کسب اجازه قابل استفاده و کپي خواهد بود.

در همين حال صاحبان فايل‌هاي Midi، تصاوير گرافيکي نوشته‌ها، متون، HTML و تمام مواردي که استفاده از آنها در اين محيط مجاز اعلام شده است، به کاربر اجازه نمي‌دهد مواد مورد نظر را به نام خود ثبت کند و اين مجوز به معناي احراز مالکيت نيست. اگر چه کاربر مي‌تواند از تصاوير گرافيکي که در سايت‌ها رايگان عرضه مي‌شود، استفاده کند اما «صاحب» آن به شمار نخواهد آمد و آن را نمي‌تواند متعلق به اموال خود بداند. هم چنين تغيير کلي در نوشته، متن، تصاوير و... شخص ديگر و تبديل آن به يک نسخه جديد در صورتي که با اجازه صاحب اثر، در متن، تصوير و مواردمشابه آن تغيير کلي ايجاد شود و اين تغييرات موافق با شرايط صاحب اثر باشد، فردصاحب اثر جديد است. در غير اين صورت به سرقت فرهنگي محکوم مي‌شود.

به اعتقاد کارشناسان، يکي از مشکلات اصلي در فضاي اينترنت ايراني و فارسي رعايت نشدن قانون کپي‌رايت است. موضوع کپي‌رايت در وبلاگ‌ها بحثي فرعي‌تر و زير شاخه اصلي کپي‌رايت در محيط سايبر و فضاي مجازي و اينترنت است، بنابراين کپي‌رايت در وبلاگ‌ها جداي از بحث مولف و کپي‌رايت در محيط اينترنت نيست. اما مسئله کپي‌رايت و رعايت حقوق مالکيت معنوي در فضاي مجازي مسئله‌اي جدي است و بررسي‌ها و مطالعات گسترده طلب مي‌کند. به دليل اين که امکان سرقت محتوا در اين فضابه راحتي امکان‌پذير است و متاسفانه در اين زمينه نيز قوانين بازدارنده جامع تدوين نشده است.

همين اندازه بايد با تدبير لازم و قوانين خاصي به دفاع بيشتري از حقوق شهروندان پرداخت و در اين ميان اجراي يک قانون جامع که تا حد ممکن سوءاستفاده را در اين حوزه کم کند، امري شدني و ضروري احساس مي‌شود.

انتشار محتواي مجرمانه

در مقابل اين نگرش، ديدگاه حقوقي و علمي آن است که اشخاص در انتشار محتوا آزاد هستند و قانون تنها به توصيف دقيق محتواي مجرمانه مي‌پردازد. در اين وضعيت، ارتباط هر شهروند به انتشار محتواي مجرمانه مسئوليت او را در پي دارد. آن هم نه مسئوليتي بدون ضابطه و توصيف بلکه ميزان مسئوليت، شيوه رسيدگي و مرجع ذيصلاح، همه بايد توسط قانون مشخص شده باشد. واضح است که فضاي مجازي مي‌تواند هم چونفضاي فيزيکي به محلي براي فعاليت مجرمان تبديل شود؛ بنابراين همان طور که دادگاه‌هاو دادگستري‌ها در يک فضاي واقعي براي ساماندهي بسياري از جرائم اجتماعي، اقتصادي ومبارزه با تخلفات به وسيله احکام راي صادر مي‌کنند، فضاي مجازي نيز براي جلوگيري از جرم به اين محاکم نياز دارد.

اما در اينجا اين سوال مطرح مي‌شود که کساني که توليد‌کننده مقاله و منبع اصلي هستند، چنان چه سرقتي راجع به مطالب‌شان انجام شود، چه حق وحقوقي دارند و به چه مرجعي مي‌توانند اعلام شکايت و خسارت کنند و اگر بخواهيم اصول اخلاقي و حقوقي را بر فضاي وبلاگ‌هاي فارسي در زمينه کپي‌رايت حاکم کنيم، چه روالي بايد طي شود؟

تمامي افراد از اين حق بهره‌مند هستند و در شرايطي که حقي از آنها ضايع شود امکان شکايت براي آنها فراهم است و اين شکايت‌ها مي‌تواند شامل محتويات يک صفحه اينترنتي باشد که به صورت مجازي و در فضاي سايبر قرار گرفته است، اما درباره ابقاي اين حق بايد قانون وجود داشته باشد.

محدوديت قانوني در اين زمينه آن چنان وجود ندارد و از گذشته قانون مربوط به حقوق مولفان و افرادي که مطلبي را تأليف کرده‌اند تدوين شده است. هم چنين قانون مالکيت معنوي و کپي‌رايت در ايران وجود داشته اما به اين نام مطرح نبوده است.

کاربران ناآگاه از مالکيت معنوي

کاربران ايراني از معدود کاربران جهان هستند که بدون آشنايي و آگاهي از قوانين حق مالکيت معنوي با جهان فناوري اطلاعات خو گرفته‌اند و آزادانه مي‌توانند هر محتوايي را از روي شبکه‌ها برداشت کنند و مورد استفاده قرار دهند.

متأسفانه بسياري از افراد در داخل کشور هنوز از حقوق و تکاليف خود نسبت به مسئله کپي‌رايت آگاه نيستند و نمي‌دانند براي آنها اين حق ايجاد شده که براي احقاق حق خود مي‌توانند در اين زمينه شکايت کنند.

کارشناسان IT همواره بر اين نکته تأکيد دارند که توليد دانش و فناوري در هر کشوري ارتباط مستقيم با رتبه توليد محتوا و اطلاعات آن کشور در جهاندارد. مشهودترين جايگاه انتشار اطلاعات و دانش و فناوري نيز وب‌سايت‌هاي هر کشور است. اين بدان معناست که دنياي سايبر امروز وارد عصر محتوا شده است و کشوري که محتواي قابل عرضه در فضاي سايبر ندارد از قافله علم عقب خواهد ماند. کشورهاي توسعه يافته با سرمايه‌گذاري‌هاي فراوان در اين زمينه، توانسته‌اند ضمن انتشار و اشتراک دانش و فرهنگ خود با ديگر نقاط دنيا، جايگاه قابل توجهي براي خود در شبکه‌هاي اطلاع‌رساني و شبکه جهاني اينترنت به دست آورند. اهميت اين موضوع در جامعه اطلاعاتي به قدري مورد توجه قرار گرفته است که مطابق برخي نظريه‌ها، هر کشور به ميزان محتوايي که توليد و روي شبکه ارائه کرده، در عمل هويت خود را به اثبات رسانده است و ابراز وجود مي‌کند.

از اين ديدگاه، جايگاه موضوع محتوا، مسئله‌اي اساسي و تامين‌کننده منافع ملي کشورها محسوب مي‌شود. در کشور ما نيز با ورود فناوري‌هاي نوين و به ويژه فناوري اطلاعات و ارتباطات، مقوله محتوا به تدريج مطرح شده است، اما به نظر ميرسد چندان که بايد نتوانسته است جايگاه مهم و تاثيرگذار خود را در اين عرصه از آن خود کند.

مسئله توليد محتوا در فضاي مجازي در ايران، علاوه بر مشکل اساسي آن يعني نبود درک جايگاه مهم اين موضوع، با معضلي ديگر يعني استفاده از محتواي موجود در اين فضا بدون نشر منبع و ماخذ اوليه دست به گريبان است.

به همين دليل به نظر مي‌رسد بايد بر لزوم اين مسئله بيش ازگذشته تاکيد شود. چرا که انتشار مکرر يکسان در وبلاگ‌ها و سايت‌ها خطر بزرگي براي محتواي فارسي محسوب مي‌شود و به تدريج باعث خستگي توليد‌کنندگان اوليه محتوا و ترک آنها از اين عرصه مي‌شود.

موانع و راهكارهاي کپي‌رايت در ايران

رعايت قوانين کپي‌رايت به نفع صنعت نرم‌افزار و حتي کاربران کامپيوتر در کشور است.

1- قيمت: تقريبا دليل اصلي مخالفت براي رعايت قانون کپي‌رايت براي محصولات نرم‌افزاري خارجي قيمت‌هاي بالاي نرم‌افزار به توجه به متوسط درآمد در ايران است.طبيعي است که قيمت‌هاي بالاي سيستم عامل يا نرم‌افزاري مختلف که گاهي چندين برابر حقوق کارمندان سطح بالاي کشورمان است مي‌تواند سدي بزرگ براي خريد و تجهيز کامپيوترها به اينگونه نرم‌افزارها باشد. اما اول آن‌که متاسفانه دوستان مخالف فقط قيمت محصولات نرم‌افزاري را در سايت‌هاي شرکت توليد‌کننده يا در بازار آمريکا و اروپا مي‌دانند در حالي که ما بايستي قيمت‌ها را بازار ديگر کشور‌هاي جهان سوم بررسي کنيم و مثلا قيمت سيستم عامل ويندوز را در کشورهاي آسياي جنوب شرقي يا حتي همين کشورهاي همسايه ببينيم. در حال حاضر حتي شرکت‌هاي مشهوري چون مايکروسافت و حتي توليد‌کننده محصول گرانقيمت اوراکل براي حضور در بازاري کشورهاي جهان سوم و همچنين با توجه به سطح درآمد آنها که بسياري مواقع پايين‌تر از سطح درآمد در کشور ايران است محصولات خود را قيمت گذاري جديد مي‌کنند و قيمت برخي محصولات گاهي يك دهم قيمت واقعي خود در بازارهاي آمريکا يا اروپا خواهد رسيد. بنابراين طبيعي است که در صورتي که ايران با رعايت قوانين کپي‌رايت بتواند بازار مناسبي را ايجاد کند شرکت‌هاي توليد‌کننده نرم‌افزار نيز با رغبت و با توجه به درآمدهاي ايرانيان محصولات خود را قيمت گذاري و وارد بازار ايران خواهند کرد. در مورد آموزش و نربيت نيروي متخصص نيز که تقريبا اکثر شرکت‌هاي نرم فزاري محصولات خود را يا به رايگان و يا با هزينه بسيار اندک در اختيار دانشگاها و مراکز آموزشي قرار مي‌دهند.

2- بسياري از خريداران کامپيوتر به راحتي بابت قطعات جانبي آن هزينه و پول پرداخت مي‌کنند اما حتي اگر نرم‌افزاري مورد نيازشان باشد که بتوانند از آن نيز درآمد کسب کنند باز مايل به پرداخت هزينه نيستند و در واقع نوع تفکر ما نسبت به پرداخت پول بابت محصولي نرم‌افزاري و البته قابل کپي اشتباه است.

3- ما کشورهاي جهان سوم با درآمد پايين هستيم و هزينه نرم‌افزارهاي درجه يک و با کيفيت براي ما بالاست و متاسفانه ما تمايل به استفاده از بهترين نسخه‌هاي نرم‌افزارهاي معروف را داريم. بسياري از کاربران خانگي ما از ويندوز نسخه حرفه‌اي استفاده مي‌کنند در حالي که هرگز نيازي به امکانات آن ندارد.

برخي تنها نرم‌افزار براي کارهاي گرافيک را Adobe Photoshop و يا Corel Draw مي‌دانند و طبيعي است که اين افراد نسبت به پرداخت هزينه واقعي اين نرم‌افزارها مقاومت به خرج مي‌دهند.در حالي که اکثر اين محصولات مناسب شرکت‌ها يا کارهاي تجاري است و طبيعي است که افرادي که از اين محصولات استفاده مي‌کنند يا نياز به امکانات خاص آنها دارند يا امکان کسب درآمد از اين نرم‌افزارها را دارند. در عين حال براي کاربراني که بصورت آماتور و غير تجاري نياز به کارهاي گرافيکي دارند نرم‌افزارهاي بسياري زيادي به صورت رايگان يا با قيمت‌هاي بسياري پايين‌تر و يا حتي نسخه‌هاي آموزشي و خانگي همين محصولات گرانقيمت نيز وجود دارد که متاسفانه بدليل رايگان بودن محصولات قدرتمندي همچون Corel Draw در ايران ديگر کسي رغبتي به شناخت يا بکار گيري ديگر محصولات در اين زمينه را ندارد.

4- در صورت رعايت قانون کپي‌رايت بازار و کاربران ايراني به سمت محصولات اوپن سورس يا رايگان پيش خواهد رفت و طبيعي است که در چنين حالتي توجه به سيستم عامل‌هايي مانند لينوکس و ديگر نرم‌افزارهاي مشابه بيشتر خواهد شد و همچنين به دليل تمايل به استفاده و ايجاد بازار و نياز منطقي به اين محصولات شرکت‌هاي توليد‌کننده نيز مشخصات و نيازهاي زبان فارسي را در نرم‌افزارهاي خود جدي‌تر مي‌گيرند.

5- رعايت قانون کپي‌رايت مي‌تواند کاربران را با بهاي واقعي‌تر نرم‌افزار آشنا کند و بنابراين آنها نسبت به محصولات ايراني نيز رغبت بيشتري نشان داده و هزينه بيشتري پرداخت خواهند کرد. در حال حاضر کاربران ايراني که عادت به کپي محصولات نرم فزاري‌هاي خارجي با هزينه بسيار انداک دارند ديگر هرگز تمايلي به پرداخت هزينه واقعي نرم‌افزاري ايراني ندارند و شرکت‌هاي ايراني مجبورند محصولات خود را با هزينه و سود بسيار کمتري به فروش برسانند.

6- شايد عده‌اي معتقد باشند که خريد و پرداخت هزينه واقعي نرم‌افزارها باعث افزايش قيمت خدمات يا محصولات نرم‌افزاري توليد ايران شود.

اما پاسخ اين است که مگر ما بابت خريد تجهيزات کارخانه‌ها، کاغذ، انرژي و...هزينه واقعي پرداخت نمي‌کنيم. پس چه دليلي دارد که محصولات نرم‌افزاري با قيمت غير واقعي توليد يا خريداري شود؟

7- با رعايت قوانين کپي‌رايت شرکت‌هاي ايراني موقعيت مناسبي پيدا خواهند کرد که از کليشه‌هاي بازار نرم‌افزار ايران که تنها به نرم‌افزارهاي مالي يا صرفا فارسي محدود شده است خارج و به رقابت با محصولات شرکت‌هاي نرم‌افزاري خارجي بپردازند. بطور مثال در زمينه نشر، گرافيک، نرم‌افزارها ومحيطهاي توسعه، بانک‌ها اطلاعات و ده‌ها مورد ديگر جا براي توليدات محصولات نرم‌افزاري ايراني وجود دارد که البته تا وقتي که نمونه‌هاي درجه يک و خارجي آن به رايگان قابل استفاده در ايران است کسي نه در مورد توليد اينگونه محصولات سرمايه گذاري مي‌کند و نه کسي آن را خواهد خريد.

8- همانطور که در بالا نيز اشاره شد رعايت قوانين کپي‌رايت باعث رونق و ايجاد بازار براي محصولات نرم‌افزاري ايراني خواهد شد. بنابراين طبيعي است که مشاغل مرتبط بيشتر شده و افراد و کارشناسان بيشتري جذب اين بازار خواهند شد و اين يعني افزايش سطح درآمد و ايجاد شغل در بخش نرم‌افزار و همچنين جاذبه بيشتري براي سرمايه گذاري در اين بخش ايجاد خواهد شد که اين مي‌تواند باعث بالندگي، ورود و خريد تکنولوژي‌هاي پيشرفته و در نتيجه افزايش سطح و کيفيت محصولات ايراني شود.

9- ايران با توجه به ميزان افراد تحصيکرده در رشته کامپيوتر و همچنين استعداد نيروي انساني خود مي‌تواند تبديل به قطب مهمي در توليد و صادرات نرم‌افزار حداقل در سطح منطقه و يا قاره شود. متاسفانه عدم رعايت قانون کپي‌رايت باعث شده که هيچوقت صنعت نرم‌افزار ايران را جدي گرفته نشود و در واقع عدم رعايت قوانين کپي‌رايت سد اصلي براي علاقمندي شرکت‌هاي بزرگ خارجي براي سرمايه گذاري يا سفارش به شرکت‌هاي ايرانيست.

10- در نهايت آن‌که بالاخره زماني خواهد رسيد که ما مجبور به رعايت قوانين کپي‌رايت شويم چه اين زمان پس از پيوستن به WTO باشد و چه الزام ايران به رعايت قوانين بين‌المللي و البته بهتر است که از همين امروز کاربران و بازار ايران براي رعايت قوانين آماده شود چرا که زمان موعود ما نه بازاري خواهيم داشت که ظرفيت پذيرش اين شک را داشته باشد و نه کاربراني که از نظر مالي و رواني آن را بپذيرند و نه صنعت نرم‌افزاري که بتواند نقش موثري را بازي کند و البته آن زمان تازه نقطه شروعي براي بومي کردن محصولات رايگان يا اوپن سورس و يا ايجاد جاذبه براي شرکت‌هاي نرم‌افزاري براي کاهش قيمت محصولات خود با توجه به سطح درآمد مردم ايران است. زماني که ديگر خيلي دير خواهد بود.

سرقت ادبي چه مجازات‌هايي

(جريمه‌هايي) دارد؟

مانند هر خطا و جرم ديگري، درجه و ماهيت سرقت ادبي صورت گرفته، تعيين‌کننده‌ي مجازات آن است. اگر سرقت ادبي منحصرا در داخل يک محيط علمي صورت گيرد، اغلب افراد خطاکار توسط استادان و نهاد دانشگاهي مورد مواخذه و اعمال قانون قرار مي‌گيرند حال آن‌که، اگر سرقت ادبي مرتبط با پول، جوايز و يا موقعيت شغلي باشد، افراد خطاکار معمولا مي‌توانند توسط دادگاه مورد بررسي قرار گيرند.

مجازات‌هاي دانشگاهي

اکثر دانشگاه‌ها به شدت با سارقين ادبي برخورد مي‌کنند. در واقع، استانداردهاي دانشگاهي در مورد صداقت علمي و مالکيت معنوي اغلب بسيار سختگيرانه‌تر از قوانين کپي‌رايت دولتي است. به عنوان مثال اگر فردي از يک مقاله که مدت کپي‌رايت آن تمام شده است سرقت ادبي بکند مجازات دانشگاهي اش معادل فردي است که از يک مقاله‌ي شامل کپي‌رايت سرقت کرده باشد.

ارايه‌ي مقاله‌ي شامل سرقت ادبي تقريبا هميشه منجر به مردودي در تکليف مربوطه، اغلب منجر به مردودي در درس مربوطه و گاهي اوقات منجر به اخراج از دانشگاه مي‌شود.

مجازات‌هاي قانوني

بسياري از موارد سرقت ادبي در دسته‌ي بزه قرار گرفته و مي‌توانند شامل جريمه نقدي معادل 100 دلار تا 50000 دلار و تا يک سال حبس در زندان شوند. سرقت ادبي همچنين مي‌تواند تحت قوانين ايالتي و فدرال جرم در نظر گرفته شود. به عنوان مثال، اگر فردي با سرقت ادبي از هر نوع مطلب تحت قانون کپي‌رايت بيش از 2500 دلار درآمد کسب کند، ممکن است با پرداخت خسارت تا 250000 دلار و يا تا ده سال حبس در زندان جريمه شود.

مجازات‌هاي سازماني

بيشتر شرکت‌ها و موسسات نيز به شدت با سرقت ادبي برخورد مي‌کنند. در تعداد قابل توجهي از موارد در سرتاسر جهان سارقين ادبي شغل خود را از دست داده و يا با تنزل درجه جريمه شده‌اند.