تاریخ 1394/01/22 - سایت های دیگر ارتباط با ما درخواست اشتراکآرشیوشناسنامهصفحه اصلی
نسخه شماره 3893 برو جستجو جستجوی پیشرفته  



 آشنايي با آثار باستاني و مراکز گردشگري شهرستان گرمسار 

گَرمسار يکي از پنج شهرستان استان سمنان است و در غرب اين استان قرار دارد. شهرستان گرمسار از شمال به شهرستان فيروزکوه و شهرستان دماوند، از سوي شرق به شهرستان سمنان، از غرب به شهرستان ورامين و استان قم و از جنوب به شهرستان کاشان محدود است. فاصله شهر گرمسار تا مرکز استان 110 کيلومتر و تا تهران 95 کيلومتر است. مساحت شهرستان گرمسار 10686 کيلومتر مربع است. گرمسار از لحاظ موقعيت جغرافيايي بين مدار 34 درجه و 28 دقيقه و 30 دقيقه عرض شمالي و بين 51 درجه و 52 دقيقه تا 52 درجه و 55 دقيقه طول از شرقي از نصف النهار گرينويچ قرار دارد.

گرمسار بر روي مخروط افکنه حبله‌رود يکي از رودخانه‌هاي دائمي اين شهرستان قرار داشته و از سه جهت توسط رشته‌کوه‌هايي احاطه شده و فقط سمت جنوبي آن به علت وجود کوير باز است. که به کوههاي سياه‌کوه ختم مي‌شود. ارتفاع متوسط گرمسار از سطح دريا 856 متر است. شهر گرمسار پيوندگاه راه‌آهن سرتاسري شمال (گرگان) و مشهد مي‌باشد و جاده اصلي تهران- مشهد در کنار آن قرار دارد. طول دشت گرمسار از شرق به غرب 48 کيلومتر و از شمال به جنوب معادل 27 کيلومتر است. گرمسارداراي چهارايل بزرگ به نامهاي زندي-اليکايي-اصانلو و پازوکي مي‌باشد.

1. مقدمه

براستي گرمسار را چه شده كه اينگونه رها گشته و ساكناني كه زماني اجدادشان پاسدار اين سرزمين سوق الجيشي بوده اند، اينگونه روستاهاي خود را رها مي كنند تا به جايي رخت بربندند كه هيچ گونه پيوندي با آن ندارند.

آمارهاي هرساله نشان دهنده مهاجرت افراد بيشماري از روستاهاي گرمسار به تهران و شهرهاي حومه آن است. البته اين مسأله اي است كه امروزه در تمام نقاط ايران شاهد آن هستيم ولي آنچه در اين منطقه نگران‌كننده است حضور و جايگزيني افاغنه، به جاي مردم بومي در منطقه است. نبودن امكانات رفاهي و مهمتر از همه كم آبي و شوري آب حبله رود كه تنها رود دائمي شهرستان گرمسار است و خشكسالي هاي ناشي از آن، از جمله عوامل مهاجرت روستائيان محسوب مي شوند. به هر ترتيب اين روستاها كه خانه هاي آن به سبك بسيار زيبايي ساخته شده و معماري آن ريشه در فرهنگ هزاران ساله دارد و متناسب با معماري كوير است، روز به روز متروك تر مي شود. پيشينه تاريخي شهرستان گرمسار و آثار باستاني به جاي مانده از قرون متوالي در اين خطه نشان از استعدادهاي فراوان گرمسار در زمينه گردشگري دارد كه مي توان با استفاه از آنها، زمينه هاي رونق و اشتغال را در گرمسار دوباره ايجاد كرد.

شهرستان گرمسار در استان سمنان و در فاصله 110كيلومتري جنوب شرقي تهران قرار گرفته است. در قديم نام خوار به آن اطلاق مي شده كه اين نام در سال1319 خورشيدي به گرمسار تغيير يافت. يكي از شانزده سرزمين اوستا (به نام ورن) كه حتي در زمان آشوريان به نام خوارا ناميده مي شده و در زمان اشكانيان از اهميت بسزايي برخوردار بوده ودر زمان سلوكيان بناهاي شهرهاي مهمي از جمله خاراكس در آن نهاده شده است. همچنين در دوران اسلامي از آن به نام خوارري ياد شده است. در اين منطقه بود كه يكي از مهمترين نواحي استراتژيك ايران قديم يعني دروازه كاسپين يا دربند خزر وجود داشت كه ماد را از پارت جدا مي كرد. به طوري كه در كتب تاريخي به آن اشاره شده، اين شهر داراي دروازه اي آهني بود كه محافظاني داشت و از همين دروازه بود كه اسكندر به دنبال داريوش سوم آخرين پادشاه هخامنشي از آن گذشت.

آثار باستاني گرمسار اغلب خرابه هاي قلعه هاي عظيمي است كه امروزه به صورت تپه هاي بزرگ خودنمايي مي كند و شايد بازمانده كهن دژهايي باشد كه در زمان هخامنشيان اشكانيان و سلوكيان شهرهاي معظمي را تشكيل مي دادند. بطوري كه آپ پيان مورخ يوناني به وجود شهرهايي به نام كاتيرا، كال ليوپ، خاراکس، آپاما و آخه آن در زمان سلوكيان در ايران اشاره مي كند. متأسفانه ساخته شدن شهرها و دژهاي فوق از خشت خام در طول هزاران سال فرسايش، اثر مخربي بر آنها داشته و با توجه به عدم حفاري علمي در اين منطقه پيشينه آنها هنوز در پرده اي از ابهام است. از جمله تپه هاي معروف آن مي توان به تپه هاي زير اشاره كرد:

- تپه غول آباد، در 2كيلومتري جنوب روستاي غياث آباد كه به روايتي همان شهر خاراكس سلوكيان است و در مدخل آن غاري وجود دارد كه گويند كسي به انتهاي آن نرفته و افسانه هاي مختلف در مورد طلسم و جادو در مورد آن ذكر مي كنند.

- مگس تپه، در 10كيلومتري شرق گرمسار.

- تپه امامزاده ذوالفقار، كه اين تپه به لحاظ اهميت توسط مستر چرچيل در گذشته حفاري شد و اشياء به دست آمده از آنكه باارزش بود به يغما رفت.

- همچنين تپه سعدآباد، تپه دزماران وجيران تپه و بسياري تپه هاي ديگر كه اگر به موقع حفاظت نشوند سرنوشت تپه هايي را پيدامي كنند كه در گذشته با خاك يكسان شدند.

گرمسار قلعه هاي تاريخي متعددي نيز دارد كه از آن جمله مي توان به قلعه ايوان كي، قلعه ده نمك، قلعه سردار، قلعه هاي ريكان، قلعه هاي كهك، قلعه پاده، قلعه پنج تن، قلعه رشمه اشاره كرد.

قلعه تپه ياتري در گرمسار از اهميت خاصي برخوردار است. ناصرالدين شاه در سفرنامه خودمي نويسد: «از هشت آباد كه گذشتيم ياتري پيدا شد. ده ياتري حاكم نشين خوار است. عمارت مدور قشنگي امين السلطان روي تپه ساخته است. ياتري بسيار جاي خوبيست. مرتبه پايين اين عمارت جاي حكومت است. ما رفتيم مرتبه بالا ناهار خورديم... از مرتبه بالاي اين عمارت جلگه خوار پيداست. جلگه خوار آب زيادي دارد. از منزل تا اينجا كه آمديم البته پنجاه شصت نهر آب سر راه بودكه هر نهري سه سنگ الي پنج سنگ آب داشت.»

قلعه هاي ناسار كه در نزديكي روستاي نوحصار در 3كيلومتري جنوب شرقي گرمسار است نيز قابل توجه است. اين قلعه ها در گذشته توسط تونل هاي زيرزميني به يكديگر ارتباط داشته كه امروزه در زير خاك قرارگرفته اند. همچنين خرابه شهر متعلق به زمان غازان خان ايلخان مغول را در تلي بزرگ در شمال شرق ناسار فعلي مي دانند.

سرزمين گرمسار داراي بقعه ها و امامزاده هاي بسياري است كه بقعه امامزاده علي اكبر واقع در 14كيلومتري جنوب شرقي گرمسار به سبب داشتن معماري قابل توجه و گنبد رفيع آن از مشهورترين آنهاست. شهر آرادان كه در شرق شهرستان گرمسار قرارگرفته است، داراي قدمت بسياري است به طوري كه ناصرالدين شاه در سفرنامه خودمي نويسد: «آرادان اسم اصليش اردوان است كه از عهد اردوان اشكاني وارد اردشير ساساني بايد باقي مانده باشد و حال در اثر كثرت استعمال آرادان مي گويند.» آثار قلاع و بناهاي گذشته امروزه به صورت تپه اي بزرگ برجا مانده كه در سفرنامه هاي افراد مختلف به كرات از آن ياد شده است. آرادان داراي بازاري متعلق به دوران قاجاريه است كه اخيراً در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده است.

يكي از ديدني ترين مناطق گرمسار پارك ملي كوير است كه در جنوب شهر گرمسار واقع شده و در گذشته داراي شكارگاههاي معروف گورخر بوده و حتي تصور مي شود كه بهرام پنجم يا بهرام گور (420ـ438م) در هنگام شكار گورخر دركويرهاي اين ناحيه فرو رفته باشد. زيرا در قسمتهاي غربي كويرهاي گرمسار محلي است به نام جمجمه كه باعث فرو رفتن عابرين مي گردد. اين منطقه در دوران صفويه و قاجار نيز جزو شكارگاههاي مهم محسوب مي شده است. جاده سنگفرش شاه عباسي كه منطبق بر راه ابريشم بود و نيز حضور سه كاروانسرا به نامهاي قصر بهرام، قصر عين الرشيد و قصر حرمسرا به دژ قلعه استناوند

اين دژ مستحکم که تاريخ ان به 4000 سال پيش ميرسد در ابتداي درهاي خطرناک و صعب العبور واقع است( که در اثر خود افسانه اي ترين دژ ايران ناميده ميشود georg kameron 1936عجايب دژ سازي کتابخانه ملي ايران)

اين دژ سومين دژ غير قابل نفوذ در ايران محسوب شده و مساحت آنرا 2000*1500 متر مربع بيان ميکنند اين دژ عظيم بارها اسيب ديد و دوباره بنا گرديد اين دژ در زمان دولت هخامنشي و ساسانيان اوج عزت خود را تجربه کرده است علامه دهخدا در لغت نامه استناوند را اينگونه تعريف ميکند در رشته کوههاي دماوند دژي عظيم ساخته شده که دور تا دور آنرا حصاري در بر گرفته است بدان استناوند يا استنابند ميگويند که در دوران هخامنشي اصلي ترين محل آموزش محاظان مخصوص و در دوران ساسانيان مرکز حکومت يکي از نوادگان ساسان وده است بنام اردشير شکارچي دليل عزت اين بنا در دوران هخامنش اين بوده که سربازان هخامنش پس از تصرف پارسه گد به سمت درياي کاسپين روانه گرديدند که پس از برخورد با حکومت دولت محلي ماد در استناوند به شدت مورد هجوم قرار گرفتند ماهها بدنبال راه نفوذ به دژ بودند که در آخر توسط خيانت حکمران بر آن غلبه کردند و به آن جرهد يا غير قابل نفوذ لقب دادند و در آنجا اولين نمونه ساعت آفتابي را يافتند که اکنون نيز بقايايي از آن موجود است.

کهن شهر پارسه گد

اين شهر که امروزه اثري از آن نيست بجز خرابه هاي آتشکده آن در سردره امروزي بنا بوده شهري که در حصاري سنگي محصور بوده با قدمتي 5000 ساله که در دوران پهلوي بر اثر کاوش پروفسور ريچرز آثار کهن آن به يغما رفت وي درصفحه 46 کتاب خاطراتش که به زبان لاتين نوشته شده بنام ايران کشور ثروتهاي پنهان مينويسد:

پس از بررسي شهر پارسه گد به تمدن آشکار اين شهر پي برديم تمدن اين شهر ب حدي بود که در آن حتي وسايل بازي کودکانشان نيز از طلا ساخته شده بود درون آتشکده لوحي يافتيم (اين لوح درموزه لوور پاريس نگهداري ميشود که هنوز محل آن در آتشکده بجا مانده است) به خط ميخي که در آن نوشته بود: من کوروش فرمانرواي پارس اين آتشکده را بنا به پاس زحمات اين افراد بنا ميکنم زيرا مرا در بزرگترين نبرد عمر سي‌ساله‌ام فتح دروازه کاسپين ياري نمودند و نيز به پاس زحمات آنان شهري بدين نام بنا خواهم کرد.

که اين شهر امروزه بنام پاسرگاد مشهور است بي آنکه کسي مبدا آن را بداند پارسه گد به زبان مادها يعني دژ مرزي بسياري از وزراي کوروش از اين آب و خاک بوده‌اند از جمله امبا داماد و وزير ارشد کوروش کبير شايد اگر اي آبادي نبود هخامنشيان نيز وجود نداشتند.

تپه غول‌آباد

شهر کهن خاراکس عظيم تپه ايست در 10 کيلومتري غياث آباد که محوطه اي با ارتفاع15 متر و با مساحت 1800*1800 متر واقع شده است که مدتي کوتاه بعنوان پايتخت سلوکيان مشهور بوده و در افسانه هاي قديم يونان نيز نامي از آن وجود دارد که اين شهر توسط نيروي ماورا بشر ساخته شده است و داراي هزار راههايي ميباشد که ورود بداخل آنرا نا ممکن ميسازد اين شهر نيز به لطف مرمت غير قانوني در حال تخريب است(ويکي پديا)

مکث تپه

در زمان دولت هخامنشي که نمونه هاي اوليه کاروانسراها شکل گرفت مکانهايي براي استراحت مسافران در نظر گرفته شد که به آنها مکث خانه نيز گفته ميشده که اين بناها داراي سردابها و مکاني مجلل در ميان خود براي استراحت درباريان بوده است

دروازه کاسپين

اين دروازه که مکان امروزه ان حدود ايوانکي و اول سردره خوار واقع شده است مهمترين دروازه در اثر خود بوده و مرز بين پارسيان و مادها را مشخص ميکرده است بگونه اي که هر دولتي که بدان دست مي يافت خود را پيروز جنگ ميدانست اهميت اين دروازه بگونه اي است که در اوستا بهمراه شهر خوار آمده است و 5 ايالت از 18 ايالت آن زمان محسوب ميشود.

گرمسار دارا ي آثاري بسيار ارزنده ميباشد که اطلاعات کاملي از آن در دسترس نيست.

تپه هاي گرمسار به دو دسته پيش از هخامنش و پس از هخامنش مربوط ميشود که آثار قبل از هخامنش عبارتند از:

تپه نورالدين_تپه حسن –غره تپه که از دوران نو سنگيست وبا تپه سيلک کاشان وزاغ تپه زنجان برابري ميکند

تپه‌هاي پس از هخامنش نيز عبارتند از گيس تپه_ تپه علي اباد کاشان تپه شورهزار تپه قوش تپه تپه رشمه اوزون قوچيلي مگس تپه نام برد

کوه اژدها

يکي ديگر از عجايب گرمسار رده هايي بسيار زيباست که بدان کوه اژدها ميگويندکه از نظر چين خوردگي جز عجايب دنيا محسوب ميشود که علامه دهخدا آنرا محل جنگ رستم و اژدها دانسته است رستم در اين خوان به همراه رخش در بيابان بي آب و بسيار گرم گرفتار شد.

به|بيابان بي آب و گرماي سخت|کزو مرغ گشتي به تن لخت لخت به|چنان گرم گشتي هامون و دشت|تو گفتي که آتش بر او برگذشت رستم تاب و توان خود را از دست داد و از پروردگار ياري طلبيد تا در نهايت يک گوسفند ماده (ميش) را در مقابل خويش ديد و با خود انديشيد که ميش بايستي آبشخوري داشته باشد. از اين رو با تکيه بر شمشير قد راست کرد و افتان و خيزان در پي ميش به راه افتاد و به آبشخور رسيد و خود را سيراب نمود. خوان سوم: جنگ بااژدها رستم پس از رهايي از بيابان بي آب به خواب رفت که در نيمه‌هاي شب اژدهاي پيل پيکري که در آن نزديکي مي‌زيست به رخش حمله ور شد.

رخش به رستم پناه برد و با کوبيدن سُم تلاش نمود او را از خواب بيدار کند اما پيش از بيدار شدن رستم از خواب، اژدها خود را پنهان نمود. رستم از خواب برخاست و به رخش غرّيد که چرا بي‌دليل وي را از خواب بيدار نموده‌است. اين اتفاق يک بار ديگر تکرار شد و رستم عصباني‌تر از پيش رخش را تهديد نمود که اگر بار ديگر وي را بي دليل بيدار کند سر وي را از تن جدا خواهد کرد. اژدها براي بار سوم به رخش حمله کرد و رخش با ترديد رستم را بيدار نمود و او اين بار اژدها را پيش از آنکه پنهان شود رؤيت کرد و با وي گلاويز شد. رستم در نهايت با کمک رخش که پوست اژدها را به دندان گرفته بود، سر از تن اژدها جدا کرد. جالبه بدونيد که تو کل زمين فقط همين يک نقطه چين خوردگي به اين زيبايي داره.

خرابه شهر گرمسار

خرابه شهر شهر قديم گرمسار که در دوران ساسانيان آباد گرديد يکي از قديمي ترين شهرهاي سمنان ميباشد اين شهر در زمان ايلخانان دوباره صاحب قدرتي فوق العاده گشت و به تفرجگاه پاييزه آنها بدل شد پس از جستجو و تجسس از مردم روستا به اين نکته اشاره شد که اين شهر در واقع در زير همين خرابه هاست.

کانال سوداغلان

قدمت اين کانال بدوران اولين حاکمان محلي ميرسد که در واقع براي جلوگيري از ويرانيهاي سيلاب استفاده ميشده است که امروز به شکل کنوني تبديل گشته

ايوانکي

ايوانکي شهري است کوچک با جمعيتي حدود 15000نفر در - 55کيلومتري شرق تهران. که از شمال با شهرهاي دماوند ، آبسرد و از جنوب با کوير و از شرق با گرمسار و از غرب با پاکدشت و تهران همسايه است .اين شهر محل رويارويي دو دنياي متفاوت است .

در 25 کيلومتري اين شهر جاده سر سبز فيروزکوه قرار دارد و در 5 کيلومتري جنوب شهر ، دشت کوير يکي از مخوف ترين بيابان هاي جهان با تپه هاي ماسه روان و شن و بادهايي که روز روشن را تار مي کنند. جاده مشهور سنگفرش کوير از حوالي ايوانکي آغاز مي شود و تا قلب کوير را مي يابد . قدمت اين جاده به 400 تا 600 سال پيش مي رسد . مي توان گفت که قديمي ترين جاده جهان است . جاده به اين معني که زير سازي داشته باشد و تاسيسات ميان راهي .دير زماني اين شهر مکاني نسبتاً مهم بوده است.اين شهر کوچک سابقه ي 5000 ساله ي تاريخي دارد و در حدود 3500 سال پيش مرز ميان دو دولت مهم آن دوره يعني پارت (Part) و قمس (Qomes) بوده است .در کتابهاي رومي و يوناني نام ايوانکي امروزي را شاراکس(CHARAX)نوشته اند.همچنين به دربند خزر و دروازه درياي خزر هم معروف بوده.اين شهر تاريخي در زمان حکومت کيانيان بنا به گفته اشخاص همچنين بعضي متون تاريخي پايتخت ايران بوده است.

اکنون آثاري از گذشته هاي دور در اين شهر وجود دارند که به آنها توجهي نميشود,مانند کاروانسراي شاه عباس,قلعه ماري( که نام محلي آن رباط ماري است)

کهن روستاي پاده

اين روستا در نزديکي شهر آرادان ميباشد که به ارگ بم گرمسار نيز معروف است.

درباره تاريخچه آن اطلاعات کاملي در دست نيست اما پروفسور المستد ايران شناس آمريکايي قلعه پاده را مربوط به دوران ساسانيان مي‌داند و اين شهر را از لحاظ معماري جز عجايب دوران خود بر‌مي‌شمرد و آن را زندان ميداند.